جوندگان

جوندگان

جوندگان از بزرگترین و پرجمعیت ترین راسته پستانداران می باشند. اکثر جوندگان پستاندارانی هستند که تقریباَ در همه جای زمین به استثنای قسمت هایی از قطبین وآبهای آزاد زندگی می کنند .بسیاری از جوندگان در انتقال بیماریهای مختلف به انسان و سایر حیوانات اهلی نقش مهمی دارند.

مرفولوژی

این جانوران بدنی استوانه ای و پوشیده از مو دارند.رنگ آنها سیاه،خاکستری و یا قهوه ای رنگ است و رنگ زیر شکم معمولا روشن تر ویا سفید است.

دست ها کوتاه و دارای سه انگشت است ولی پاهای بلندتر و دارای ۵ انگشت می باشند.در هر فک از دهان دندانهای پیشین (incisors) و آسیا (molar) وجود دارد و بین این دندان ها فضای خالی می باشد به دلیل اینکه دندان های نیش و پیش آسیا وجود ندارد.دندان های پیشین فک بالا بلندتر از دندان های پیشین فک پایین است .به علت رشد سریع دندان ها جونده مجبور است همیشه در حال جویدن باشد تا دندان های سائیده شده و اندازه آنها متعادل گردد.

اندازه جوندگان از ۵ تا ۵۰ سانتی متر متغیر است.وزن آنها از ۷ تا ۴۵۰ گرم است ولی بعضی از گونه ها تا ۴۵ کیلو گرم هم می رسد.

کوچکترین جونده pygmy mouse با ۶ سانتی متر قد و ۷ گرم وزن می باشد در حالی که گونه کاپی بارا سنگین وزن ترین جونده زنده و موجود در زمین است.

     

‘گوش ها در بعضی کوتاه و ضخیم و پر مو و در بعضی دیگر بلند،نازک و کم مو می باشد و دارای گردن کوتاه ضخیم می باشند.

جوندگان مهم از نظر پزشکی و بهداشت

از میان جوندگانی که در ایران یافت می شوند مهمترین آنها از نظر بهداشت و اقتصاد عبارتند از:

۱- موش سیاه یاموش بندر  (Rattus rattus)

دارای سر باریک و پوزه کم وبیش نوک تیز است.رنگ آن عموما سیاه و یا قهوه ای دیده می شوند.دم بلند که از طول بدن تجاوز می کندو روی آن موهای زبر و کوتاه روئیده شده و در انتهای دم موها رشد بیشتری دارند.لاله گوش رشد کرده و چشم ها زیاد درشت نیست.سبیل ها کاملا رشد کرده و دست ها فقط دارای ۴ انگشت می باشند که انگشت وسط از بین رفته است.انگشت های سوم وچهارم تقریبا مساوی می باشنددندان های پیشین به طرف جلو امتداد پیدا نکرده و رنگ آن نارنجی است.دندان های آسیا دارای برجستگی های فرعی می باشد.این جونده در نزدیکی انسان زیاد دیده می شود و قادر است زمین های سخت،تخته ها  وسیمان را سوراخ کند.به خوبی از دیوار بالا می رود وشناگر خوبی است.از غلات،حبوبات،دانه ها،گوشت ماهی،حلزون وسوسک تغذیه می کند.در سال چندابر تولید نسل می کند و هر بار تا ۸ بچه می آورد.

در تمام نواحی شمال ایران و دریای خزر و سواحل جنوبی ایران گزارش شده و در خراسان،تهران و….. نیز دیده می شود.

۲- موش قهوه ای (Rattus norregicus)

موش بزرگی است که در آن طول دم کمی کوتاه تر از طول سر  وبدن است.گوش ها کوچکتر از گوش موش سیاه است واز موهای ریز قهوه ای و سیاه پوشیده شده است.سطح بدن به رنگ مخلوطی از سیاه،نارنجی،زرد و قهوه ای است.جمجمه باریک و پوزه بلند است.دندان های پیشین فک بالا تقریبا به طور قائم به طرف پایین ادامه دارد و رنگ آنها نارنجی است.

موش قهوه ای اغلب در نزدیکی اماکن انسانی زندگی می کند.در انبارها،راههای فاضلاب،کشتارگاه ها زندگی می کند.از غلات،حبوبات،غذاهای گیاهی ،حبوبات،تخم مرغ و گوشت تغذیه می کند و عادت به نوشیدن آب دارد.در سال چندین بار تولید نسل می کند و هر بار ۸نوزاد می آورد.این جونده دارای نژادهای سیاه و سفید (آلبینو) است.نژاد سفید در آزمایشگاه های تحقیقاتی مورد استفاده زیاد دارد.

در سواحل خلیج فارس، و دریای خزر و انبارهای شهرهای بزرگ مثل تهران،گرگان،اصفهان انتشار دارد.

۳- موش خانگی (Mus musculus)

این موش ها جثه ای کوچک و دم بلندی دارند.گوش ها کاملا رشد کرده و در قسمت خارجی موهای ریزی رشد کرده است.چشم ها کوچک،پوزه باریک و کوتاه است.سبیل ها از رشد بیشتری برخوردارند.انگشت شست از بین رفته و آثاری از آن مشخص است.انگشت سوم و چهارم از سایر انگشت ها بزرگتر است.کف دست ها برهنه و ۵ پینه در آن دیده می شود.پا دارای ۵ انگشت که ۳ انگشت وسط مساوی هم بوده و از سایر انگشت ها بلندتر هستند.کف پاها برهنه و در قسمت کناری پاشنه کمی مو دیده میشود.در کف پا نیز ۵ پینه دیده می شود.دم موهای ریزی دارد ولی حلقه های غضروفی آن مشخص نیست.جمجمه کوچک و ظریف و مسطح است.دندان ها به طور عمودی و زرد رنگ است.دندانهای آسیای اول از مجموع آسیای دوم و سوم بزرگتر است و ۸ برجستگی دارد.دندان آسیای سوم از همه کوچکتر و نصف اندازه دندان دوم میباشد.

موش خانگی بیشتر در نزدیکی اماکن انسانی،ساختمان ها،انبارها و جاهای تاریک زندگی می کند.در سال چندین بار تولید مثل دارند به خصوص در بهار وتابستان هر بار تا ۱۰ نوزاد می آورند.موش خانگی تقریبا در تمام نقاط ایران وجود دارد.

این سه گونه موش بیشترین اهمیت پزشکی را در شهرهای ساحلی و کلان شهر ها دارند و در انتشار بسیاری از بیماری های عفونی نقش دارند .جوندگان در نواحی روستایی مانند ژربیل بزرگ(Rhombomis opimus)  و ژربیل هندی  (Tatera indica) مخازن اصلی لیشمانیوز پوستی روستایی بوده و در اطراف اماکن انسانی زندگی می کنند. گونه های دیگری نیز که در محیط صحرا و دور از محیط انسانی زندگی می کنند مانندMeriones . Nesokia indica ، M.hurrianea ، lybicus و …. از نظر بهداشتی اهمیت دارند.

بیماری منتقله توسط جوندگان

جوندگان می توا نند انواع بیماری های میکروبی وانگلی را به انسان، حیوانات اهلی و در بین خودشان منتقل ومنتشر نمایند  بر اساس نتایج مطالعات انجام شده حداقل قادر به انتقال  ۳۵ بیماری می باشند .بیماری های منتقله توسط جوندگان ممکن است عامل ویروسی، باکتریایی، ریکتزیایی، کرمی ، انگلی، قارچی و تک یاخته ای داشته باشد .این بیماری ها توسط اکتوپارازیت های جوندگان، ادرار، مدفوع و بطور مستقیم (گاز گرفتگی) انتقال می یابند.

برخی از بیماری های منتقله توسط جوندگان

لیشمانیوز، لپتوسپیروز، سالمونلوز، تیفوس، طاعون، تب گاز گرفتگی، هاری، تریشینوز، توکسوپلاسموز، فاووس، تب بازگرد ، لایم،تولارمی، یرسینیوز و آلودگی های سستودی و ترماتودی.

مبارزه با جوندگان

جوندگان حیواناتی هستند که خود را با هر گونه شرایط زیست سازش می دهند و تقریباَ در همه جا یافت میشوند. آنها برای دستیابی به غذا و پناهگاه با انسان ر قابت میکنند و بیش از آنکه از محصولات تغذیه کنند آنها را آلوده کرده و  آسیب می رسانند. در مبارزه با جوندگان علاوه بر اهمیت پزشکی، اهمیت اقتصادی نیز مدنظر می باشد و آنها به محصولات کشاورزی، انبارها، ساختمان ها، کابل های برق و غیره صدمه میزنند. برخی از آتش سوزی ها در اثر جویدن کابلهای برق توسط جوندگان ایجاد میشود. محافظت ساختمان از ورود موش، از بین بردن پناهگاه و لانه موش، دور نگهداشتن غذا از دسترس موشها، رعایت بهداشت در محیط زیست، کاربرد سموم شیمیایی، استفاده از امواج ماورای صوت، جلب کننده های شیمیایی، دور کننده ها، تله های زنده گیر و کشته گیر، عقیم کننده ها، روشهای ژنتیکی و بیولوژیکی توصیه میشوند. شناخت موش های منطقه، بر آورد جمعیت و پراکندگی آنها در مبارزه بسیار مهم است .البته تمام مراحل مبارزه با جوندگان بایستی زیر نظر متخصصین انجام گیرد.

توصیه های بهداشت محیطی در کنترل جوندگان:

  1. رعایت نظافت کلی ساختمان و محوطه .
  2. رعایت پاکیزگی آشپزخانه، خودداری از ریختن مواد غذایی و عدم نگهداری ظروف حاوی باقی مانده غذا در محیط.
  3. تخلیه زباله ها با فواصل زمانی کوتاه و تحت شرایط بهداشتی.
  4. استفاده از سطلهای دربدار برای جمع آوری زباله.
  5. نگهداری مواد غذایی در ظروف سرپوشدار.
  6. بهسازی ساختمان نظیر پرکردن شکافهای درب، دیوار، سقف و کف.
  7. ایجاد مانع جهت جلوگیری از ورود جوندگان موذی به ساختمان نظیر تجهیز پنجره ها با توری، استفاده از اسفنج در زیر درب و استفاده از توری در مدخل فاضلاب.
  8. بستن درزها و شکافهای موجود در ساختمان.
  9. مسدود نمودن روزنه ها و منافذ.
  10. دیوارها تا ارتفاع یک متری با سیمان پوشیده شده و لبه پایینی درهای چوبی و چارچوبها با ورقه های فلزی تا ارتفاع ۳۰ سانتی متری استحکام یابد.

۱- http://ipmhseq.com/

۲- جونده شناسی پزشکی، نکوئی حسن ، آسمار مهدی،انتشارات انیستیتو پاستور ایران.

توسط |۱۳۹۷/۱۲/۲۰ ۱۱:۰۳:۰۱اسفند ۲۰ام, ۱۳۹۷|دسته‌بندی نشده|