عقرب ها

عقرب ها

عقرب ها

حدود ۳۵۰ گونه عقرب در مناطق استوائی و نیمه استوائی وجود دارند و در بعضی نقاط از نظر بالینی از مارها مهمتر می باشند.

ماده سمی عقرب دریک جفت غده،داخل یک کیسه بر آمده نزدیک انتهای دم قرار گرفته است.قسمت دمی به یک نیش خمیده به شکل خار ختم می شود.

در صورتی که عقرب ها موقعیت به دست آورند قربانی خود را چندین بار نیش می زنند.

عقرب زدگی یکی از مهمترین مشکلات بهداشتی در جهان است و مسمومیت با سم عقرب ها یکی از فوریت های پزشکی محسوب می شود.بنابراین آشنایی با اکولوژی و بیولوژی گونه های عقرب هر منطقه ضروری است(۲).

سمیت عقرب ها به اندازه آنها بستگی ندارد،بعضی عقرب های بزرگ بدون خطر می باشند و نیش آنها فقط برآمدگی موضعی سوزش دار ایجاد می کند در حالیکه بیشتر گونه های کوچک که از خانواده بوتیده(Buthidae) خطرناک تر می باشند.

انواع عقرب ها:

خطرناکترین عقرب هائی که وجود دارند عبارتند از انواعی از جنس های بوتونوس،آندروکتونوس، بوتاکوس و لیوروس در آفریقای شمالی؛پارابوتوس در آفریقای جنوبی؛بوتوس، لیوروس و آندرکتونوس در خاورمیانه؛ تیتوس در ترینداد و برزیل و سانتروروئیدس در مکزیکو و آریزونای آمریکا.

ایران در بین سایر کشورها دارای تنوع گونه ای بسیار غنی عقرب، بخصوص از نوع خطرناک آن می باشد. موارد مرگ ناشی از گزش در تمام مناطق کشور رخ می دهد. تلفات ناشی از عقرب گزیدگی به عوامل متعددی از قبیل گونه عقرب، سن فرد گزیده شده، محل گزش در بدن و منطقه جغرافیایی مرتبط است. (۳)

-سه گونه ی عقرب Odontobuthus dorie، Androctonus crassicaudaو Mesobothus eupeusاز خانواده ی بوتیده مهم ترین گونه های عقرب شهرستان گنا باد بودند. بیشترین صید از مناطق بیابانی با بافت رسی و ماسه ای مربوط به ادنتوبوتوس دوریه (۶۱ درصد) و کمترین مربوط به آندرکتونوس کراسیکودا (۱۰درصد) بود. بیشترین وفور عقرب در اماکن داخلی مناطق شهری و روستایی مربوط به مزوبوتوس اپئوس (۲۹درصد) می باشد و بیشترین فعالیت این گونه ها در تیر ماه بود.(۲)

-از مجموع ۹۸ عقرب جمع آوری شده در همدان چهار گونه بنام های Mesobuthus eupeus ، Androctonus crassicauda ،Odontobuthus doriae  و Razianus zarudnyi که همگی متعلق به خانواده بوتیده هستند، شناسایی شدند. گونه مزوبتوس اپئوس با ۸۹.۷% از کل نمونه های جمع آوری شده بیشترین وفور را داشت. (۳)

-سه گونه از عقرب جمع آوری شده در شمال شرق ایران شاملOlivierus caucasicus ،Mesobuthus eupeus و  Orthochirus scrobiculosus در محیط های نظامی صید گردید و Odontobutus doriaeفقط در محیط دشت و در خط مرزی تایباد با تربت حیدریه یافت شد.(۴)

علائم عقرب گزیدگی :

سم عقرب شامل موادی است که روی اعصاب اثر میکند و علائم مسمومیت عمومی ایجاد می کند که شامل:تنفس سریع،عرق کردن زیاد،افزایش ترشحات بزاق،choking sensation، تهوع ، استفراغ و تشنج است.تلف شدن معمولا به علت نارسائی قلب یا فلج دستگاه تنفس پیش می آید.(۱)

نوروتوکسین ها و سیتوتوکسین های موجود در نیش عقرب عوامل اصلی ایجاد علائم و عوارض ناشی از عقرب زدگی بوده و شناسایی نوع عقرب به پزشک این امکان را میدهد که بتواند نوع سم عقرب را پیش بینی نماید.

سم عقرب گادیم بیشترین اثرات سیتوتوکسیسیتی را ایجاد نموده و میتواند باعث نکروز پوستی، همولیز، رابدومیولیز و نارسایی کلیه گردد اما سم سایر عقرب ها بیشتر از نوع نوروتوکسین است و برحسب ترکیب و میزان تولید سم، میتواند باعث درد شدیدتر و بروز علائم تحریک سیستم پارا سمپاتیک و سمپاتیک شده و حتی باعث ادم ریه و سندرم دیسترس تنفسی حاد گردد. درمان با سرم ضد عقرب به روش داخل وریدی و به مقدار مناسب، سرم درمانی و افزایش میزان ادرار و استفاده از پلاسمای تازهFFP) (در موارد سندرم همولیتیک اورمیک ( HUS) و انعقاد داخل عروقی منتشر ( DIC) در بیماران عقرب زده با عقرب گادیم و درمان به موقع عوارض عصبی با استفاده از پرازوسین در سال های اخیر باعث بهبود درمان و کاهش عوارض و مرگ و میر در این بیماران شده است.(۶)

عقرب ادنتوبوتوس،یکی از عقرب های خطرناک ایران است.گزیدگی این عقرب یکی از مشکلات پزشکی در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری کشور است و علائم ناشی از گزش آن در انسان عبارتند از:درد ناحیه گزش،ادم وسیع،اضطراب،گیجی،تهوع و استفراغ(۵)

اثرات زهر عقرب‭O.d‬ به صورت پس سیناپسی روی غشاء عضله است، اما از اثر پیش سیناپسی آن در غلظت های کم نباید چشم پوشی کرد(۵)

سمیت یک قطره از سم آندروکتونوس استرالیس(Androctonus australis) آفریقای شمالی از یک قطره سم مار کبری بیشتر است.(۱)

میزان مرگ و میر از عقرب های خطرناک به گونه،سن فرد نیش خورده و تعداد نیش بستگی دارد.

کنترل:

در ایران سالانه بیش از ۴۰ هزار مورد عقرب گزیدگی گزارش می شود و علی رغم تهیه و تولید سرم و پادزهرهای پلی والان و مونووالان ضدعقرب، موارد منجر به بستری و نیازمند به درمان همچنان بالا است.

با توجه به نوع گونه های عقرب صید شده، نیاز است در فصول بهار و تابستان اطلاع رسانی و آموزش همگانی در جهت پیشگیری از عقرب گزیدگی صورت گیرد.(۲)

با توجه به گونه های موجود کم خطر عقرب در این منطقه و عدم گزارش مرگ و میر در چند سال گذشته پیشنهاد می شود تجویز سرم ضد عقرب توسط مراکز بهداشتی و درمانی مورد بازنگری قرار گیرد. همچنین آموزش و دادن آگاهی های کافی در رابطه با عقرب ها و راه های پیشگیری اولین گام در کاهش موارد عقرب گزیدگی است.(۳)

نیروهای نظامی به لحاظ نوع ماموریت خود بیشتر در زیستگاه های طبیعی این بندپایان سمی وارد شده و مورد عقرب زدگی قرار می گیرند. وقفه ای که در دسترسی مصدومین به امکانات درمانی مناسب از جمله پادزهر ضدعقرب رخ می دهد، ممکن است زندگی فرد را تهدید نماید و یا طول مدت بستری و هزینه های درمان را افزایش دهد و باعث افت توان رزمی سرباز و یگان او شود. لذا اقدامات کنترل عقرب ها و پیشگیری از عقرب گزیدگی می تواند عملی ترین روش برای مقابله با این مشکل بهداشتی باشد. (۷)

۱- کلیات حشره شناسی پزشکی،تالیف م.و.سرویس؛ترجمه دکتر سید محمد علی سیدی رشتی،دکتر مرتضی زعیم،دکتر محمد ابراهیم صائبی؛انتشارات دانشگاه تهران

۲-اکوفونستیک عقرب های شهرستان گناباد‎، رمضانی اول ریابی, مطلبی, رفیع نژاد, امیری‎، مجله علمی پژوهشی افق دانش ۱۵ (۴), ۵۴-۶۱, ۲۰۱۰

۳- ‎برررسی اپیدمیولوژیک عقرب گزیدگی و شناسایی گونه های عقرب در شهرستان همدان در سال ۱۳۹۲‎،نظری منصور, بهرامی داریوش, داوری بهروز, صالح زاده عارف‎، مجله علمی دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی همدان ۲۲ (۳۷۷۰۰۱۶۳), ۲۵۵-۲۶۲
۴- ‎فون عقرب های منطقه ای در شمال شرق ایران و وضعیت عقرب گزیدگی در این ناحیه‎، وطنی هادی, خوبدل مهدی‎، مجله طب نظامی ۱۱ (۱۳۹), ۷-۱۱
۵-اثرات زهر عقرب ادنتوبوتوس دوریه بر عضله مخطط‎، زبیده حسینی‌ نسب‎، کتابخانه دانشکده داروسازی دانشگاه شهید بهشتی, ۲۰۱۶
۶- درمان گام به گام عقرب زدگی در جنوب غرب ایران‎، ولوی احسان‎، مجله علمی پزشکی جندی شاپور ۱۵ (۱), ۱۱۷-۱۲۴
۷- کنترل عقرب ها در محیط های نظامی: مطالعه مروری‎٫ دهقانی روح اله, خوبدل مهدی, ثباتی حسین‎، مجله طب نظامی ۲۰ (۱۰۰۱۹۸), ۳-۱۳‎

توسط |۱۳۹۷/۱۲/۱۹ ۹:۲۴:۰۳اسفند ۱۹ام, ۱۳۹۷|دسته‌بندی نشده|