مارها

مارها در گذشته به عنوان قدرتی ماورای طبیعت در مذهب رایج زمان نمودار شده و مورد پرستش بوده اند . تقدیس و پرستش مار را افیولاتری  می نامند ، برخی از پژوهشگران از بررسی آثار به دست آمده در مورد پرستش مار به این نتیجه رسیده اند که منشا این پرستش از خاور نزدیک بوده و از آنجا به سایر جاها رفته است . در حالی که برخی دیگر گذشته های دور و پرستش و احترام مار در آن رایج بوده و این سنت کم و بیش تاکنون باقی مانده است .

زیستگاه مارها
زیستگاه جائی است که در آن یک گیاه یا جانور از شرایط لازم یعنی آب و هوا و غذا و پناهگاه مناسب برای ادامه زندگی برخوردار است. ممکن است این زیستگاه بزرگ یا کوچک باشد . زیستگاه مار هم از این قاعده مستثنی نیست. با مطالعه طرز زندگی مارها و شناخت نوع آب و هوا و شرایط اقلیمی هر منطقه در فصول مختلف سال میتوان حدس زد که چه نوع مارهایی در مناطق مختلف زندگی می کنند. مارها را از نظر محل زندگی به دو دسته زمینی و دریائی تقسیم می کنند. مارهای زمینی اغلب در بیابانها , دشتها ،کوهستانها ، لای بوته ها ، زیر تخته سنگها وداخل حفره ها و یا روی درختها و گاهی در باتلاقها یا در آب رودخانه ها زندگی می کنند. اما مارهای دریائی در محیطی جز آب دریاها قادر به ادامه زندگی نیستند .البته بعضی از انواع مارهای دریائی گاهی در سواحل صخره ای به خشکی می آیند ولی از ساحل زیاد دور نمی شوند و مجدادا به دریا بازگشت می نمایند. فشردگی و پهنی دم یکی از مشخصات مارهای دریائی است. مارهای زمینی اغلب جاهای آرام و ساکت را برای زندگی انتخاب می کنند. درفصل بهار و تابستان که دوران فعالیت و جنبش آنها است به شکار می پردازند و در فصل زمستان سستی و رخوت پیدا می کنند و حرکات آنها بسیار کند می شود و به اصطلاح به خواب زمستانی می روند که این یکی از مشخصات حیوانات خونسرد است خواب زمستانی در مناطق معتدل بیشتر قابل مشاهده است. پوست اندازی یکی دیگر ازشرایط و عوامل ادامه زندگی مارها است که در اثر آن نشاط و سلامت خود را حفظ می کنند. ضمنا پوست اندازی با نحوه تغذیه و رشد مار ارتباط دارد. تعیین سن مارها بعلت رشد سریع وکوتاهی دوران نوزادیشان مقدور نیست. دراین کار غالبا رنگ ، جثه، طول و سایر مشخصات مارها نیز کمکی نمی کند. بنظر می رسد که مارها از یک عمرطولانی بهره دارند، برخی طول عمر آنها را ۱۲ تا ۴۰ سال گزارش کرده اند. البته این رقم بر مبنای مطالعه روی مارهائی که در باغ وحش نگهداری می شود به دست آمده است. از شکل ظاهری دم تا حدی می توان جنس مار راتعیین کرد. مارها که دمشان بتدریج باریک می شود ماده و آنهائی که دمشان دفعتا باریک می شود نر هستند. البته بابازرسی آنان یا مخرج مار و مشاهده آلت تناسلی این تشخیص تکمیل می گردد.
رفتار مارها
مارها مناطق آرام و ساکت را برای زندگی ترجیح می دهند. حرکت مارهای سمی معمولا کند است . در حالی که مارهای نیمه سمی مانند مارهای غیر سمی سریع و چابک هستند. نوعی مار وجود دارد که در موقع احساس خطرسر خود را بالا نگه می دارد و با تغییر دادن شکل یا حالت ماهیچه های ناحیه گردن و پهن کردن آن شکل کفچه رامی گیرند و به همین دلیل به کفچه مار و کبرا موسوم است. در حالی که نوع دیگر کبرا که در جنوب ایران است باجهشهای کوتاه و صدای مخصوص خود جلب توجه می کند. مار شاخدار با داشتن دو زائده شاخی در قسمت فوقانی چشم مشخص است . مار جعفری علامت صلیبی شکل سفید رنگ در سطح فوقانی سر دارد و مانند مارشاخدار از پهلو حرکت می کند .معمولا مارها به طور مارپیچ حرکت می کنند. مارها با کمک ماهیچه های قوی ستون مهره ها و ماهیچه های بین دنده ها قادرند انتهای آزاد دنده ها را به حرکت درآورند و عمل خزیدن را انجام دهند. بعضی مارها هوای فشرده و ذخیره شده در شش هایشان را با صدای خاصی خارج می کنند که موجب توجه می شود. البته این صدا در انواع مختلف آنها متفاوت است .گاهی مارها با ایجاد صدا بر اثر مالش پولکها به یکدیگرمانند مار جعفری و یا به حرکت در آوردن سریع زائده غضروفی دم در افعی قفقازی و یا طلحه مار به تقلید از مارکبری تا حدودی گردن خود را پهن می کنند یا آلو سر به نام بویگا حالت حمله مار جعفری را بخود می گیرند.
بعضی از مارهای غیر سمی هم با کشیدن نفیر ادای افعی ها را در می آورند. انواعی از مارها مثل مار آبی هنگام ترسو برای دور کردن دشمن ترشحات بد بویی از غده های واقع در ناحیه آنال یا مخرج خارج می کند. مارها دارای قدرت تشخیص مکان مناسب برای زندگی هستند و از محل مسکونی خود چندان دورنمی شوند. ولی اگر شرایط محیط زیست آنها تغییری نامناسب داشته باشد, به مکان مناسب تری مهاجرت می کنند. مارها انگیزه مسکن گزینی دارند و تغییر مکان اجباری آنها تا مدتها موجب اختلال در پوست اندازی ، تولید مثل و حتی تغذیه آنها می شود.اعتصاب غذا در برخی از مارها که از محیط طبیعی خود جدا شده و در شرایط نامناسب نگه داری می شوند مشاهده می گردد. این اعتصاب غذا اغلب تا مرحله مرگ ادامه می یابد.
مارها زندگی انفرادی دارند ، تجمع برخی از آنها هم که در محل معینی به طور گروهی دیده می شوند، نتیجه رفتاراجتماعی نیست و این گردهمایی تنها به علت وجود محیط زیست مساعد یا زمان مناسب جفت یابی در مکان ویژهای است. این جانوران در شرایط اسارت نیز که برای آنها محیطی غیر طبیعی است بمنظور فرار از نور مستقیم بر رویهم انباشته می شوند. گاهی نگهداری از تخم و نوزادان در بین مارها دیده می شود، ولی نوزادان را در تغذیه کمک نمی کنند. مارها جز درفصول سرد که صبح ها برای آفتاب گرفتن در مقابل اشعه خورشید قرارمی گیرند، از نورمستقیم گریزان اند و به مکانهای نیمه تاریک و عاری ازنور شدید پناه می برند .مارهائی وجود دارند که فقط شبهابرای شکار و تغذیه از پناهگاه خود خارج می شوند.برخلاف بعضی دیگر که در ساعات معین از روز عمل تغذیه راانجام میدهند. مارها معمولا شناگران ماهری هستند و می توانند مدت نسبتا زیادی در زیر آب بمانند. این خصوصیت گاهی موجب اشتباه آنها با مار آبی می شود. مارهای مناطق گرمسیری مانند کک مار غالبا بدن خود رازیر ماسه ها پنهان و سر خود را بیرون نگه می دارند و به این ترتیب باعث گمراهی شکار می شوند. گاهی بعضی مارها در بیابانها طوری سر خود را بلند و بی حرکت نگاه می دارند که پرندگان و حشرات آنها را چوب یا شاخه ایاز درخت می پندارند و و از این راه مارها طعمه خود را شکار می کنند. قدرت پرش یا جهش مار معمولا یک سوم طول آن است چنانچه این پرش در جریان باد شدید یا از نقطه مرتفعی انجام شود ممکن است به چند متر برسد.مارها اصولا با اشخاص انس یا آشنائی پیدا نمی کنند و هر وقت احساس ترس کنند، حمله می کند. برخی از انواع مارها معمولا حالت غیر طبیعی دارند یا عصبانی هستند و از این رو بی جهت و بدون هدف مشخص طرف مقابل رامورد حمله قرار می دهند. گاهی مشاهده شده که بعضی افراد چنان بر اعصاب خود مسلط هستند که خطرناکترین مار را بدون ترس و وحشت از زمین به نحوی بلند می کنند که مار کوچکترین احساس ناراحتی نمی کند و هیچ خطری را باعث نمی شود.

در هر حال مطالعه طرز رفتار و زندگی مارها و بررسی دقیق آنها، آموزنده و لذت بخش است و از لحاظ پیشگیری ازگزش و عواقب ناشی از آن بسیار ثمر بخش خواهد بود.
مار گزیدگی
طبق آخرین آمار منتشر شده به طور متوسط سالانه بین ۱/۲تا۵/۵ میلیون نفردر سراسر جهان توسط مارهای سمی نیش زده می شوند و درحدود ۱۲۵۰۰۰ هزار مورد مرگ ومیر ناشی از اتفاق می افتد. زهر چهار خانواده از مارهابرای انسان سمی است. بیشترین موارد این مرگ و میردر جنوب شرقی آسیا ( ۲۵ هزار مورد ) است. در این میان کشور هند بالاترین آمار را دارد؛ در هند هر ساله ۲۰۰ هزار مورد گزیدگی مار قرار می گیرند از این تعداد ۳۵ تا ۵۰هزار نفر توسط مارهای سمی جان خود را از دست می دهند، مار کبری به تنهایی هر سال جان ۱۴ هزار نفر رامی گیرد. بر اساس آمار، در مجموع ۱۰۰ کشور در ۲۱ منطقه جغرافیایی در سراسر جهان، تحت تاثیر این مساله هستند. جمهوری ایرلند تنها کشوری است که تاکنون هیچ آماری در مورد کشته شدن انسانها با سم مار ندارد و به احتمال زیاد آمار انسان هایی که در صحرای آفریقا توسط مارها گزیده می شوند خیلی بالاتر از اطلاعات موجوداست. از نظر جغرافیایی جنوب و جنوب شرقی آسیا و صحرای آفریقا بالاترین قربانیان مارهای سمی را دارند.
زهریک چهارم مارهای سمی موجود در جهان، بعد از نیش زدن بلافاصله به درون خون تزریق می شود و معمولابعد چند دقیقه باعث مرگ انسان می شود. ۹۸ % مارگزیدگی ها در اندام ها و ۳۵ % در بچه های زیر ۱۰ سال رخ میدهد. ۹۰ % مارگزیدگی ها در فصول بهار تا پاییز و بیشتر هم در مردان دیده می شود. در سرتاسر دنیا ۳۵۰۰ نوع ماروجود دارد که کمتر از ۱۰ درصد کل آنها سمی هستند. برخلاف شهرت بدی که مارها در حمله به انسان دارند، بایددانست که اکثریت مارها بیش از آنچه شما از آنها می ترسید از شما می ترسند و فقط چند گونه مثل شاه کبری ومامبای سیاه (دهان سیاه) که نوعی مار افریقایی است که رنگ درون دهانش سیاه رنگ است. بدون اینکه این مارها تحریک شوند گاهی به سمت انسان حمله می کنند
اندازه مامبای سیاه به ۵-۴ متر می رسد و یک بار تزریق زهر آن قادر است ۲۰ تا ۳۰ نفر انسان را بکشد.سمی عصبی دارد و مرگ بر اثر فلج و در اثر توقف تنفس و قلب رخ میدهد مرگ ۱۵ تا ۱۲۰ دقیقه بعد از گزش اتفاق می افت.. مارها جانورانی گوشتخوار و خونسرد هستند و در دمای۲۵-۳۲ درجه در فعالترین حالت خود بسر می برند و در هوای سرد نمی توانند خود را فعال نگه دارند. غذای مارها، حشرات ، پرندگان، پستانداران کوچک، سایر خزندگان و حتی سایر مارها می باشند. مارهای سمی طعمه خود را قبل از بلعیدن گاز می گیرند. مارهای غیرسمی شکار خود را با پیچیدن به دور قفسه سینه جاندار و اعمال فشار وانقباض و شکستن قفسه سینه حیوان که باعث جلوگیری از تنفس جاندار و یا ایجاد ایست قلبی می شود، در دام میاندازند. بعضی از مارها هم پس از بدام انداختن شکار و بدندان گرفتن آنها، شکار را بطور کامل می بلعند.
مارهای ایران
مارها در بخش های وسیعی از ایران بویژه مناطق بیابانی یافت می شوند از گونه های بیابان زی می توان افعی یا گرزه مار , مار جعفری , مار شاخدار , کبرا , یله مار , تیر مار , طلحه مار , آلوسر , افعی پلنگی، کورمار ، مار شتری , مار درفشی و کوتوله مار را نام برد . در نواحی خشک و بیابانی مجموعاً تعداد گونه ها محدوداست . درایران ۶۵ نوع مار شناسایی شده اند که ۱۲ نوع آنها سمی هستند.تعدادی از مارها به آسانی از روی رنگ یاعلامت مشخصی که دارند شناخته می شوند. مانند: مار شاخدار که با زائده شاخی که در روی چشمایش دارد یا افعی قفقازی که حفره ای بین چشم و بینی دارد یا مار جعفری با رنگ قرمز و خطوط و نقوش سفید رنگ و علامت صلیبی شکل که در ناحیه سر دارد ، مشخص می شوند. ولی برای تشخیص دقیقتر انواع مارها باید به نشانی های ویژه آنها در طبیعت و خصوصیات ریختی آنها توجه کرد.
مارهای غیر زهری یا آگلیفا 
مارهای غیر زهری دارای دندانهائی ساده هستند که راهی به غده زهری ندارند . شکل پولک های ناحیه سر با شکل پولک های ناحیه بدن کاملاً متفاوت است. به عبارت دیگر پولک های ناحیه سر و تنه، مشخص و قرینه هستند . دربعضی پولک های ناحیه پشتی بدن صاف است بر عکس در بعضی دیگر پولک های ناحیه پشتی تیغه دار است یعنی در وسط این پولک ها خطی برجسته مشاهده می شود . پولک های سطح شکمی صاف و بزرگتر از پولک هایناحیه پشتی است . مردمک چشم اغلب گرد و دم مار معمولاً گرد و دراز است . پولک های زیر ناحیه دم در یک یادو ردیف قرار دارد و پولک آنال یا مخرج ممکن است یک عدد و یا دو عدد باشد . به طور کلی طرز قرار گرفتن
این پولک ها و شمارش آنها در تشخیص مارها حائز اهمیت است. مارهای غیر زهری اصولاً در حرکت خیلی سریع و چابک هستند.مارهای نیمه زهری یا اوپیستوگلیفا 
این مارها کم وبیش شبیه مارهای غیر زهری هستند و یکی از وجوه تمایز آنها داشتن فنگ یا نیش دندان عقبیشیاردار است . فنگ که از سایر دندان ها بزرگتر و دارای کانال باز یا شیار است در قسمت عقب دهان ، در فکبالائی قرار دارد و به غده زهری متصل است . از نظر ظاهری مردمک چشم این مارها عمودی یا گرد است . تیرمارکه یکی از انواع این مارها محسوب می شود با داشتن چهار خط سفید رنگ که در سرتاسر بدنش امتداد داردمشخص می شود. آلوسر( سگ مار ) هم کم و بیش حرکات مار جعفری را تقلید می کند و از نظر شکل ظاهریخیلی به آن شبیه است . آلوسر فاقد علامت صلیبی شکل در ناحیه سر می باشد.ناحیه سر این مار کلاً سیاه رنگاست
مارهای زهری
تمام انواع این مارها دارای فنگ یا نیش دندان لوله ای شکل هستند که در قسمت پیشین دهان و در فک بالائی قراردارد و به غده سمی متصل است. سر این مارها غالباً مثلثی شکل و ناحیه گردن کاملاً مشخص است. اکثراًدمشان کوتاه و در حرکت کمی تنبل هستند . در بعضی از انواع این مارها ، حفره ای بین چشم و بینی به نام پیت وجود دارد که به سادگی قابل تشخیص است. اکثراً پولکهای ناحیه سرشان ریز و قرینه نمی باشد. در برخی دیگرپولکهای ناحیه سر قرینه هستند مانند کفچه مار که هنگام خشم چنبره زده و یک مرتبه به طرف دشمن حمله می کند. در این حال ناحیه گردن گسترده می شود و به این ترتیب سطح بزرگی ایجاد می کند . این سطح به نام کفچه نامیدهمی شود . در مواردی که شناختن مار از نظر شکل ظاهری برای مبتدیان دشوار باشد، باید غالباً به زیستگاه خاص هرمار توجه شود که کار را آسان تر می کند . منطقه پراکندگی مارها از نظر جغرافیائی، زیستگاه، رویشهای گیاهی ودیگر شرایط گیاهی فرق می کند و در هر زیستگاهی جز به هنگام مهاجرت مارهای غیر بومی کمتر دیده می شوند.

در ایران چهار گروه مار زهری وجود دارد و عبارتند از:
-گروه افعی ها یا خانواده ویپریده  و کروتالیده(یک گونه) با ۱۰ گونه خطرناک
– گروه مارهای کبرا یا خانواده الاپیده با  گونه خطرناک
-گروه مارهای دریائی یا خانواده هیدروفیده  با دست کم ۵ گونه سمی

-گروه مارهای نیمه سمی یا اوپیستوگلیفا با ۸ گونه نیمه سمی

ویژگیهای ریختی مارهای سمی ایرانحفره ای بین چشم و بینی دارند، مردمک چشم عمودی یا بیضی است، شکل سر مثلثی است و از پولک های کوچک پوشیده شده که ممکن است این پولک ها قرینه هم باشند یا نباشند . طول آنها تا اندازه ای کوتاه و بدنیضخیم دارند و در حرکت قدری تنبل هستند. افعی ها معمولاً زنده زا هستند . شکل سر آنها مثلثی است که از پولکهای ریز پوشیده شده ، مردمک چشم عمودی ، دم کوتاه و گردن کاملاً مشخص است . در اغلب گونه های خانواده ویپریده نیش دندان یا فنگ ها تیز و بلند به سمت عقب متمایل است. موقع گزش احتیاجی به گاز گرفتنندارند و با فرو بردن نیشها می توانند سم خود را به شکار تزریق کنند. تمام گونه های این خانواده سمی و خطرناکهستند . گزش این مارها باعث تحریک نسوج زیر جلدی و خونریزی می شود که نتیجه آن از کار افتادن قلب ومرگ است.

مواد شیمیائی سم مارها به ۴ سازوکار اصلی به انسان یا حیوان آسیب می رسانند به همین خاطر به ۴ دسته تقسیم می شوند.
-سموم سلولی : سیتوتوکسین ها  که باعث آسیب موضعی بافت در محل گزش می شوند.
– سموم خونی : هموتوکسین ها باعث خونریزی داخلی می شوند.
– سموم عصبی : نوروتوکسین ها که روی سیستم عصبی اثر می گذارند.
– سموم قلبی : کاردیوتوکسین ها  مستقیماً قلب را تحت تأثیر قرار می دهند.

مارهای سمی از دندانهای نیش خود برای ترزیق سم استفاده می کنند .داخل این دندان مثل سر سوزن خالی بوده ومجرای داخل آن به کیسه زهر راه دارد . هر چند هفته یکبار این دو دندان می افتند و به وسیله دندان جدیدیجایگزین می گردد .کیسه زهر که در سر مار و پشت گوش داخلی قرار دارد با انقباض و فشار وارد آمده دراثرگزش، فشرده شده و زهر از طریق مجرای داخل دندان نیش به داخل بدن مصدوم ترزیق می شود .

علائم و نشانه های کلی مار گزیدگی عبارتند از:

مشاهده ی یک جفت علامت سوراخ شدگی(البته ممکن است که در مواردی به جای دو سوراخ جای دندان زهریتعداد بیشتری جای دندان زهری دیده شود) یا زخم در محل نیش زدگی،درد و سوزش شدید در محل گزیدگی،تورم که با گذشت زمان به سمت قسمت مرکزی اندام وبه طرف تنه ی فرد پیشرفت کرده،قرمزی پوست و بروز تاول، تورم عروق لنفاوی در عضو گزیده شده، تهوع ،استفراغ ، سرگیجه و احساس ضعف ،کاهش فشار خون،تب ، لرز و تعریق ،سوزن سوزن یا کرخت شدن نوکانگشتان و اطراف لب و دهان ،خونریزی از بینی، وجود خون در ادرار یا مدفوع(ملنا)،تند شدن تنفس یا تنگی نفس،افزایش نبض ومشکل بینایی از علایم کلی مارگزیدگی محسوب می شود که بر اساس نوع مار و کلاس سمی متفاوت خواهد بود.
شایعترین نقاط بدن که توسط مارها مورد گزش قرار م یگیرند، دستها و پاها هستند. بر حسب گونه مار، علایم ونشانه های بالینی مارگزیدگی متفاوت است. حجم مار، سن مار، مقدار تزریق سم، قدرت کشندگی سم، محل تزریق سم در بدن و فاکتورهای متفاوت دیگر در بروز تظاهرات بالینی مارگزیدگی مؤثرند. با توجه به این عوامل بسیاری ازافرادی که توسط مارهای سمی گزیده می شوند دچار مسمومیت خفیف شده و تظاهرات بالینی قابل توجهی از خودنشان نمی دهند. بسیاری از تظاهرات بالینی مارگزیدگی ارتباطی به آثار اختصاصی سم تزریق شده توسط مار ندارد. بهطوری که تهاجم مار و فروشدن دندانها در بدن، باعث ترس و وحشت فرد مارگزیده خواهد شد و علاوه بر آن انجام بعضی از اقدامات و کمکهای اولیه ممکن است باعث تپش قلب، لرزش، برافروختگی، تعریق، احساس سنگینی، دردقفسه سینه، نفس زدن، گیجی، غش، گرفتگی و بی حسی دست و پا، بی حالی و کرختی شود. درایران ۶۵ نوع مارشناسایی شده اند که ۱۲ نوع آنها سمی هستند. مواردگزش به ترتیب توسط مارهای سمی، افعی جعفری  ،افعی گرزه  ، افعی شاخدار  و کبری بیش از انواع دیگر در ایران رخ داده است. در ایران طی سال های ۸۵-۸۰سالیانه حدود ۵ تا ۷ هزار مار گزیدگی گزارش شده است بروز موارد مرگ و میر در بین مصدومین ۱-۲ در هرهزارنفر بوده است.

داروی اختصاصی درمان مار گزیدگی استفاده از سرم ضد زهر پلی والان است که در کشورمان سرم سازی حصارک کرج آن را از اسب تهیه می نماید .تعداد ویال مورد نیاز برای هر فرد مار گزیده بسته به شدت مسمومیت بر حسب توصیه موسسه سرم سازی رازی متفاوت است. جهت خنثی نمودن سم مارها ازپادزهر استفاده می شود و در مصدومین شدید استفاده از پادزهر الزامی است. تجویزپادزهر باید توسط پزشکان و پرسنل تعلیم دیده و در بیمارستان و یا درمانگاه مجهز انجام گیرد.
بخش جانوران سمی انستیتو رازی ایران سابقه ای طولانی در تهیه و تولید انواع دارو ها و پادزهر ها از مارهای ایرانی و خارجی دارد. این بخش که از ۴۰ سال پیش فعالیت خود را آغاز کرده است و پس از ساخت پادزهرهای منووالان و تتراوالان، اکنون موفق به ساخت نوع پلی والان شده که قادر است زهر ۶ نوع مار مختلف سمی خطرناک را خنثی کند.
کودکان در برابر سم مارها آسیب پذیرتر از بالغین می باشند و لذا مقدار بیشتری پادزهر موردنیاز خواهد بود. تجویزپادزهر از طریق انفوزیون وریدی توصیه می شود ارزش تزریق داخل وریدی پادزهر آن است که خنثی سازی سم سریعاً انجام می گیرد. در تجویز وریدی تشخیص و کنترل علایم آلرژیک راحت تر است. اول باید چندقطره ازپادزهر را انفوزیون نمود و سپس چند لحظه برای بروز آثار و علایم آلرژیک صبر کرد و در صورت عدم وجودعلائم آلرژیک نسبت به ادامه تزریق اقدام می شود.
گونه های مهم مارهای زهری ایران
کفچه مار
کفچه مار با نام علمی ناجا ناجا اوکسیانا متعلق به خانواده الاپیده  است. مردمک چشم گرد، در مار زنده گردن بهشکل کفچه، بدن به رنگ زرد تیره یا قهوه ای، بدون خال یا نقوش مشخص، حداکثر طول آن به ۱۶۳ سانتی متر میرسد.پراکندگی آن از استان خراسان، استان گلستان، استان سمنان گزارش شده است.


مار کبرا
کبرا با نام علمی والترینه سیا اجیبتیا  متعلق به خانواده الاپیده است. مردمک چشم گرد، رنگ بدن در سطح پشتی قهوه ای تیره و سیاه رنگ یکنواخت، حداکثر طول آن به ۱۱۷ سانتی متر می رسد.پراکندگی آن از استان خوزستان(مسجد سلیمان)، استان فارس(کازرون)، استان کرمانشاه(سرپل ذهاب) گزارش شده است.


گزش مار های خانواده الاپیده
سم مار های خانواده الاپیده مانند کبرا و کفچه مار بر روی سیستم عصبی اثر می گذارد و با فلج کردن عضلاتتنفسی باعث خفگی و مرگ فرد می گردد. علایم سیستمیک به سرعت و در عرض ۵ تا ۱۰ دقیقه آشکار شده ومعمولاً سبب مراجعه سریع بیمار به بیمارستان می گردد. اختلال مراکز حیاتی، تنفسی، گیجی، تهوع و استفراغ شدید، خواب آلودگی، بیهوشی و ندرتاً حملات تشنج رخ می دهد. ارایه ی کمک های اولیه مناسب ، به ویژه انجام تنفسمصنوعی مانند احیای قلبی – ریوی در نجات زندگی این افراد از اهمیت خاصی برخوردار است. علت مرگ معمولاً توقف تنفس به علت فلج عضلات تنفسی است که ممکن است حتی در کمتر از ۳۰ دقیقه بعد از گزش اتفاق افتد. مرگ ناشی از سم مار کبری چند ساعت اول رخ می دهد. لازم به یاد آوری است ،چون مارگزیدگی در هرکشور و ناحیه با مارهای خاص آن منطقه جغرافیایی اتفاق می افتد ،برای اطلاع صحیح از انواع مارهای موجود درمنطقه و نحوه ارایه ی کمک های اولیه بهتر است با مسئولین مربوطه مثل مقامات سازمانهای بهداشتی ، سازماندامپزشکی و یا سازمان های دیگر تماس گرفته و اطلاعات لازم را از آنها جویا شد.
افعی دماوندی
افعی دماوندی با نام علمی ویپرا لطیفی  متعلق به خانواده ویپریده است. سر کوچک، مثلثی شکل و کشیده، مردمک چشم عمودی، رنگ بدن خاکستری روشن، نقره ای، قهوه ای تیره، گاهی با یک خط طولی تیره در سرتاسر سطح پشتی تا انتهای دم، گاهی خال های سطح پشتی به شکل زیگزاگ ناقص، حداکثر طول آن به ۷۹ سانتی متر میرسد..پراکندگی آن از استان تهران (دماوند، فیروزکوه) گزارش شده است.


افعی قفقازی
افعی قفقازی با نام علمی اکیسترودون هالیس  متعلق به خانواده کروتالیده  است. پوزه باریک و انتهای آن کمی بهسمت بالا ممتد، سطح فوقانی سر دارای پولک های بزرگ و مشخص، مردمک چشم عمودی، دم کوتاه با حرکاتیشبیه به مار زنگی، بدن به رنگ زرد خاکستری، قرمز یا قهوه ای روشن، سطح پشتی دارای لکه های حلقه ای شکلیا خطوط عرضی تیره، سطح جانبی دارای یک یا دو سری حال های تیره، پوزه تیره رنگ، دارای یک خال تیره باحاشیه روشن در قسمت گیجگاه، حداکثر طول به ۶۷ سانتی متر می رسد. پراکندگی آن از استان تهران ،استان گیلان، استان سمنان، استان مازندران گزارش شده است.


افعی شاخدار ایرانی
افعی شاخدار ایرانی با نام علمی پزودوسراتوس پرسیکوس  متعلق به خانواده ویپریده است. سر پهن و به شکلگرز، مردمک چشم عمودی، دارای دو زائده شاخی شکل در قسمت بالای چشم، رنگ بدن خاکستری یا قهوه ایروشن و دارای ۴ سری خال درشت تیره و حداکثر طول آن ۱۰۸ سانتی متر است. پراکندگی آن از استان خراسان،استان سیستان و بلوچستان، استان کرمان، استان یزد، استان اصفهان، استان فارس، استان سمنان، استان مرکزی، استانخوزستان، استان زنجان گزارش شده است.


افعی شاخدار
افعی شاخدار ایرانی با نام علمی سراتوس سراتوس ۶ متعلق به خانواده ویپریده است. سر پهن و به شکل گرز،مردمک چشم عمودی، دارای دو زائده شاخی شکل در قسمت بالای چشم، بدن به رنگ شنی و دارای ۴ تا ۶ سری خال قهوه ای، حداکثر طول ۷۵ سانتی متر است. پراکندگی آن از استان خوزستان و از مناطق الباجی و فکه گزارش شده است.


افعی جعفری
افعی جعفری با نام علمی اکیس کاریناتوس  متعلق به خانواده ویپریده است. سر کمی باریک و مثلثی شکل، مردمک چشم عمودی، رنگ بدن خاکستری، نقره ای، شنی، زرد، قهوه ای،در سطح جانبی دارای خط سفید بطور زیگزاگ،در ناحیه سر دارای دو خط سفید صلیبی شکل، حداکثر طول آن به ۷۵ سانتی متر می رسد. پراکندگی این افعی ازاستان های سمنان، استان خراسان، استان سیستان و بلوچستان، استان کرمان، استان فارس، استان هرمزگان، استانخوزستان، استان مازندران گزارش شده است.


افعی گرزه
افعی گرزه مار با نام علمی ویپرا لبتینامتعلق به خانواده ویپریده است . سر مثلثی شکل با پولک های ریز، مردمک چشم عمودی، پوزه گرد، بدن به رنگ خاکستری روشن یا تیره با خال های متفاوت، طول آن حداکثر به ۱۶۸ سانتیمتر می رسد از فراوانترین افعی های کشور است و از بیشتر استان های ایران گزارش شده است.


کک مار
افعی کک مار با نام علمی اریستوکوفیس مکماهونی  متعلق به خانواده ویپریده است . سر پهن و بزرگ، مردمک چشم عمودی، بدن به شکل بشکه و در قسمت میانی و جانبی پهن، بدن به رنگ خاکستری روشن و دارای ۲۰ تا ۲۵ردیف خال سیاه رنگ کوچک در سطح جانبی، غالبا در زیر ماسه ها مخفی شده، حداکثر طول آن به ۷۰ سانتی مترمی رسد و از استان های استان کرمان، استان سیستان و بلوچستان گزارش شده است.


گزش افعی های خانواده ویپریده
گزش این گروه مارها تخریب شدید موضعی دربافت ایجاد می نماید. ورم و اریتم محل گزش معمولاً ظرف ۱۰دقیقه ایجاد می شود که نشانه باارزشی برای تشخیص نوع مار محسوب می گردد .علائم موضعی مانند ورم و دردموضعی شدید، گاه همراه با نکروز ، گانگرن ، تاول ، تراوشات خونابه ای و ترومبوزهای سطحی با گسترش تدریجی، تغییر رنگ پوست در اثر گزش افعی های خانواده ویپریده گزارش شده است .علایم سیستمیک غالباً درعرض ۲۰ دقیقه تا چند ساعت بعد پس از گزش و به صورت بی حسی، فاسیکولاسیون عضلات عمدتا اطراف لب،هیپوتانسیون ، ضعف ، تعریق ، لرز، گیجی ، حساسیت غدد لنفاوی منطقه ، تهوع و استفراغ ، اثر برسلولهای میوکارد
و ایجاد کولاپس عروقی ، گاهی اولیگوری و کما مشاهده می شود.علایم مسمومیت شدید به صورت تاکیکارد،تاکی پنه ، هیپوترمی ، هیپوتانسیون ، اکیموز ، بی حسی نوک انگشتان دست و پا و فاسیکولاسیونهای عضلانی وعلائم مسمومیت خیلی شدید شامل خونریزی در پریتوان و پریکارد می باشد.مرگ ناشی از سم افعی ها۲ -۳ هفته و حداکثر در عرض ۲تا۳ماه از بین می رود.نکروز بافتی معمولا یک تا ۵ ماه و گاهی طولانی تر بهبود می یابد.تاولها معمولاً درمدت ۲-۴هفته بهبود می یابند.اختلال انعقادی و خونریزی در صورت عدم درمان تا ۱۰ روز، ولی باتزریق پادزهر درعرض ۱۲ ساعت به حالت طبیعی باز گشت می نماید.
مار های دریایی
گونه های زیادی از مارهای دریایی هیدروفیده  وجود دارند که از خصوصیات یگانه آنها دمهای پهن برای تواناییشنا کردن است. این مارها که با استفاده ازبینی های خود تنفس می کنند می توانند برای مدتی طولانی در زیر آب شناور باقی بمانند زیرا این جانداران توانایی تنفس از طریق پوست را نیز دارند. مار دریایی می تواند میزان سمی راکه در هنگام گزیدن به بدن شکار وارد می کند را کنترل کرده و قربانی پس از ۳۰ دقیقه دچار قفل شدن فک، دردشدید، کاهش میزان بینایی و فلج تدریجی خواهد شد. گروه مارهای دریائی یا خانواده هیدروفیده دست کم ۵ گونهسمی دارد. گونه های پالامیس پلاتوروس  ، هیدروفیس اورناتوس ،هیدروفیس اسپیرالیس  ، هیدروفیسسیانوسینکتوس از حاشیه شمالی و جنوبی خلیج فارس گزارش شده است.
مار دریایی پالامیس پلاتوروس
مار دریایی با نام علمی پالامیس پلاتوروس متعلق به خانواده هیدروفیده است که در خلیج فارس وجود دارد. بدناین جانور به رنگ سیاه یا قهوه ای و زرد، نقش و نگار خال های بدن متغیر، و طول آن حداکثر به ۷۰ سانتی متر و.( در حاشیه شمالی و جنوبی خلیج فارس پراکندگی دارد .


گزش مارهای دریائی خانواده هیدروفیده
آثار گزش در مدت نیم تا یک ساعت به صورت درد و التهاب بسیار جزئی در ناحیه گزش مشاهده می شود. علائم سیستمیک به صورت درد عمومی عضلات به خصوص در موقع حرکت ، سفتی عضلات ، فلج عضلات چشم ،گشادی مردمک ، قفل شدن دهان ( تریسموس ) ، اختلال بلع ، گاهی نارسایی حاد کلیوی به علت میوگلوبینوری۳ ساعت بعد از گزش و از طریق نارسایی حاد – شدید و بالاخره نارسایی کبدی رخ می دهد. شروع میوگلوبینوری کلیوی می تواند سبب مرگ بیمار شود. نارسایی تنفسی و گاهی آریتمی یا توقف قلب به علت افزایش پتاسیم خون۱۲ ساعت اولیه و علایم درد و خشکی  بیشتر موجب مرگ می گردد مرگ ناشی از سم مارهای دریایی در ۲۴
عضلانی تا چند ماه طول می کشد.
روشهای پیشگیری از مارگزیدگی

مکان خنک و سایه دار مثل یک شکاف سنگی،یک غار یا تورفتگی سنگی،سنگهای کنار چشمه ها، سایه شاخه هادرختها برای مار که در طول روز مجبور به خنک نگه داشتن خود بوده ، مناسب است.

۱- قبل از وارد شدن به این مکانها ضمن دقت ایجاد سرو صدا کردن باعث فرار مار از این مکانها می شود
۲- هنگام راه رفتن در میان علفهای بلند حتما با دقت به زیر پای خود نگاه کنید و حتما هنگام راه رفتن از یکچوبدست،عصا و اشیای دیگر استفاده شود و با کشیدن آن به زمین و ضربه زدن به سنگها و یا شاخه های جلویپایتان مار را از ورود خود آگاه کنید.
۳- %۸۵ مارگزیدگی ها از زانو به پایین اتفاق میفتد، پس در انتخاب کفش مناسب دقت کنید و با پوشیدن جورابهایضخیم تا زیر زانوی خود را محافظت کنید.
۴- بدون دقت و بی محابا دست به زیر سنگهای بزرگ و توده های علفی فرو نبرید.
۵-بعضیها با دیدن مار وظیفه خود می دانند که یا آنرا بکشند و یا آنرا بگیرند،که این امر خود دلیل اصلی ۵۰%مارگزیدگی ها است،پس اگر یه وقتی در طبیعت با ماری مواجه شدید خیلی آرام بدون اینکه تحریکش کنید عقبنشینی کنید
۶- هنگام گردش در طبیعت در جاهائی که مار ها فراوانی بیشتری دارند بستن یک زنگوله به ساق پا و سوت زدنو یا ایجاد سر و صدا می تواند موجب فرار و یا جابجائی و یا حتی سبب موضع گیری دفاعی مار و آگاهی افرادمی شود.
۷- هیچوقت کوله پشتی خود را با در باز بر روی زمین رها نکنید.
۸- لباسهای خود را برای مدت طولانی بر روی زمین رها نکنید.
۹- اگر کفش خود را در آورده اید به هنگام دوباره پوشیدن آن دقت کنید که چیزی توی آن نرفته باشد.
۱۰- اگر چادر زده اید،همیشه در آن را بسته نگه دارید و به هنگام شب وسایل و مخصوصا کفشهای خود را به داخلچادر بیاورید اگر هم به هر دلیلی ناچار به بیرون گذاردن برخی لوازم از جمله کفشهای خود شدید، حتما آنها راداخل یک کیسه غیر قابل نفوذ قرار دهید
۱۱- هرگز به مار حتی مرده یا مار کوچک دست نزنید.
۱۲- اگر در فاصله نزدیک با ماری مواجه شدید و دیدید که حالت دفاعی به خود گرفته است،خونسردی خود راحفظ کنید و سعی کنید خیلی آرام از آن دور شوید.
۱۳- اوج فعالیت مارها پس از تاریکی هوا است که در این هنگام به شکار می پردازند و این بدین معنی است کهشب هنگام مار می تواند هر جایی باشد،پس اگر در شب قصد پیاده روی دارید از چراغ استفاده کنید و جلوی پایخود را به دقت نگاه کنید.
۱۴- صبح زود مارها از سرمای دم صبح بی حال می شوند،به همین خاطر برای گرم شدن خود را به مکانهایی که بعداز طلوع آفتابگیر هستند،می کشانند،پس مراقب چنین مکانهایی باشید
۱۵- با پای برهنه روی گیاهان خشک یا تر بازی نکنید
۱۶- مارهای پیتون بزرگ می توانند انسان را به عنوان طعمه غذا مورد استفاده قرار دهند و بررسی ها نشان دادهاست که هر گونه عطر و ادکلن بوی صابون های بودار می تواند از نزدیک شدن مارهای پیتون به انسان جلوگیرینماید یعنی اینکه این مواد به عنوان دور کننده پیتون می توانند در شرایطی مورد استفاده گردشگران در کشورهای کهپیتون وجود دارد قرارگیرد.

توسط |2020-06-09T12:46:45+04:30ژوئن 9th, 2020|دسته‌بندی نشده|