پشه خاکی ها

پشه خاکی ها

پشه خاکی ها در راسته دوبالان و از خانواده پسیکودیده و زیر خانواده فلوبوتومینه میباشند.

در این زیر خانواده قریب به ۶۰۰گونه در ۵ جنس وجود دارد.گونه های سه جنس Phelobotomus,  Lutzomyia , Sergentomyaاز خون مهره داران تغذیه میکنند.دو جنس فلوبوتوموس و لوتزمیا به علت دربرداشتن ناقلین بیماری ها از اهمیت پزشکی بیشتری برخوردارند.چند گونه سرژنتومیا از انسان خونخواری میکنند ولی در انتقال بیماری به انسان نقش ندارند.

مهمترین گونه های ناقل عبارتند از: Ph. Papatasi , Ph. sergenti, Ph. major syriacus, Ph. argentipes, Ph. ariasi , Ph. perniciosus, L. longipalpis, L. flaviscutellata.

انتشار:

پشه خاکی ها پراکندگی وسیعی درنواحی حاره و نیمه حاره دارند،در بعضی مناطق دنیای قدیم و جدید انتشار پشه خاکی ها تا حدود ۵۰درجه عرض شمالی امتداد یافته است.

اکثر گونه های فلوبوتوموس  مناطق خشک جلگه ای را به جنگل ها جهت زیست ترجیح می دهند.

گونه های سرژنتومیا محدود به دنیای قدیم به ویژه در شبه قاره هند متداول بوده ولی در سایر مناطق مانند آفریقا و آسیای مرکزی نیز وجود دارند.

گونه های لوتزومیا فقط در مناطق گرمسیری و نیمه گرمسیری دنیای جدید یافت شده و اغلب در مناطق جنگلی آمریکای مرکزی و جنوبی وجود دارند.

گونه هایی که در دنیای قدیم از انسان خونخواری می کنند از جنس فلوبوتوموس و گونه هایی که در دنیای جدید انسان را نیش می زنند از جنس لوتزومیا می باشند.

اکثر گونه های سرژنتومیا بر روی خزندگان تغذیه کرده و به ندرت انسان را نیش می زنند.

خونخواری معمولا محدود به شب و یا هنگام طلوع و غروب آفتاب اتفاق می افتد.

مرفولوژی:

پشه خاکی های بالغ به خاطر دارا بودن اندازه کوچک (۲-۵ میلیمتر) ،بدنی مودار،چشمان نسبتا درشت و سیاه رنگ و پاهای نسبتا بلند به راحتی قابل تشخیص هستند.

سر،سینه بال ها و شکم به طور انبوه با موهای بلند پوشیده شده است.

آنتن ها بلند و از بندهای تسبیح مانند مجهز به موهای کوتاه تشکیل یافته است.آنتن در هر دوجنس مشابه است.

ضمائم دهانی کوتاه و نامشخص که برای خونخواری تغییر فرم یافته است. ضمائم دهانی شامل یک لب بالا،یک جفت آرواره بالا،یک جفت آرواره پایین،یک هیپوفارنکس و یک لب زیرین گوشتالو میباشد.در قاعده ضمائم دهانی یک جفت پالپ ۵ بندی و نسبتا مشخص آرواره پائین وجود دارد که به سمت پایین متمایل است.

نوک بال باریک و طرح آن کاملا از سایر دوبالان متفاوت است.بال در هنگام استراحت به صورت ایستاده در بالای بدن نگاه داشته می شوند.رگبال طولی دوم بال دوبار منشعب میگردد.

شکم نسبتا طویل و نوک آن در ماده ها کم و بیش گرد است ولی در نرها انتهای شکم به یک جفت چنگک مشخص منتهی می گردد.

تشخیص بالغ پشه خاکی ها تا حد گونه دشوار است و نیاز به بررسی اندامهای داخلی از قبیل دندانه های سیباریوم،شکل کیسه ذخیره اسپرم در ماده ها و ساختمان دستگاه تناسلی خارجی در نرها را دارد.

دوره زندگی:

تخم ها کوچک ۰/۳-۰/۴ میلیمتر و بیضی شکل و معمولا قهوه ای یا سیاه رنگ هستند که سطح آن دارای نقش و طرح می باشد.

در هر تخمگذاری ۱۵-۱۰۰تخم به صورت تک تک رها  می شوند.این تخم ها در شکاف ها و سوراخ های سطح زمین،کنار خاکریزها، شکاف سنگ فرش ها،کف طویله ها،داخل مرغداری ها،میان شاخ و برگ های به زمین ریخته شده گیاهان قرارداده می شوند.تخم ها نیاز به محیطی با رطوبت بالا دارند و قادر به تحمل خشکی نیستند.در شرایط مطلوب تخم ها ظرف ۶الی۱۷روز تفریخ می شوند.

دوره لاروی از ۴ مرحله تشکیل شده است.لارو کاملا رشد یافته به طول ۴-۶میلیمتر بوده و دارای سر کاملا مشخص و سیاه رنگ، مجهز به آرواره هایی کوچک می باشد.بدن لارو بند بند و به رنگ خاکستری و یا زرد است.هفت حلقه اول شکم مجهز به پاهای دروغین کوچک است.بارزترین صفت لارو وجود ابریشم های مشخص و کلفتی است که بر روی سر و تمام بندهای بدن قرار دارند.در اکثر گونه ها بند انتهایی شکم مجهز به دو جفت موی بلند مشخص به نام ابریشم های مخرجی است.

زمستانگذرانی به صورت دیاپوز در مرحله چهارم لاروی است.قبل از ورود به مرحله شفیرگی لارو به حالت کشیده و ایستاده در آمده ،پوسته بدن شکاف برداشته و شفیره از آن خارج میگردد.پوسته لاروی کاملا از بدن جدا نشده و متصل به انتهای بدن باقی می ماند.وجود این پوسته با دو جفت ابریشم های مخرجی آن به تشخیص شفیره پشه خاکی ها کمک خواهد نمود.

سیکل زندگی پشه خاکی ها:

اهمیت پزشکی:

۱-لیشمانیوز:این بیماری به دو فرم اصلی جلدی و احشایی ظاهر می شود.

لشمانیوز جلدی دنیای قدیم توسط L. tropica ایجاد گشته و در آسیا ی مرکزی ژربیل ها و سنجاب ها مخازن حیوانی اصلی بیماری می باشند.در سایر مناطق مثل غرب هندوستان،خاورمیانه،کشورهای حوزه مدیترانه و شمال آفریقا سگ ها مخازن مهمی هستند ولی جوندگان نیز ممکن است در سیکل بیماری شرکت داشته باشند.ناقلین مهم لشمانیوز جلدی شامل فلوبوتوموس پاپاتاسی،فلوبوتوموس کوکازیکوس،فلوبوتوموس لانجی پس می باشند.

در ایران دو گونه مریونس لیبیکوس و رومبومیس اپیموس در شهرستانهای اردکان، بافق و خاتم به عنوان  مخازن لیشمانیوز جلدی ثابت شد که در ایران مهمترین مخازن لیشمانیوز جلدی  می باشند.

لشمانیوز جلدی آمریکایی یا فرم جلدی مخاطی یا اسپوندیا به وسیله L. brasiliensis , L. mexicana ایجاد می شود که جوندگان جنگلی،کیسه داران و سگ اهلی از میزبانان آن محسوب می شوند.گونه های مختلف لوتزومیا این بیماری را انتقال می دهند.

فرم احشایی لشمانیوز در دنیای قدیم یا کالاآزار در اکثر مناطق انتشار مثل روسیه آسیایی، هندوستان، چین ،کنیا و سودان توسط L. donovani ایجاد می گردد ولی در ناحیه مدیترانه تا آسیای مرکزی عامل بیماری L. infantum می باشد. سگ و روباه مهمترین مخازن در ناحیه مدیترانه می باشند.

در هندوستان سگ یا حیوان دیگر مخزن بیماری کالاآزار نمی باشند و صرفا از طریق فلوبوتوموس ارژانتیپس از انسان به انسان منتقل می شود.

در خاورمیانه فلوبوتوموس ماژور سیریاکوس ناقل و سگ های اهلی و ولگرد از مهمترین مخازن هستند.

در مطالعه ای که مرادی در سال ۱۳۹۷ انجام داده اعلام نموده لیشمانیوز احشایی در کشور ایران از نوع مدیترانه ای بوده و عامل بیماری Leishmania infantum می باشد که اکثرا در کودکان زیر ۱۰ سال مشاهده می گردد. ناقل بیماری گونه های مختلفی از پشه خاکی ها ی جنس فلبوتوموس بوده و مخازن سگ و سگ سانان وحشی ، شغال و روباه و گرگ می باشد.سگهای اهلی بعنوان مخازن اصلی در ایران شناخته شده هستند. بیشترین موارد کالاآزار در ایران در سنین ۱-۲ سال مشاهده می شود .

در حال حاضر بیماری کالاآزار در ۳ استان کشور بیشتر بصورت آندمیک دیده می شود. استان اردبیل (شهرستانهای مشگین شهر و گرمی وشهر اردبیل ) ، استان فارس ( شهرستانهای جهرم ، فیروزآباد ، قیر و کارزین) و استان آذربایجان شرقی (شهرستانهای اهر ، آذرشهر و کلیبر) .

۲-بارتنولوسیس: بیماری کاریون یا تب اوریا نیز خوانده میشود.عامل آن بارتونلا باسیلی فرمیس است که توسط لوتزومیا وروکاروم و احتمالا لوتزومیاهای دیگر منتقل میگردد.در نواحی خشک کوههای اندیس پرو،اکوادور و کلمبیا انتشار دارد. 

۳-تب پاپاتاسی: تب ۳ روزه نیز خوانده می شود و عمدتا توسط فلوبوتوموس پاپاتاسی منتقل می شود.عمدتا در ناحیه مدیترانه وجود دارد ولی انتشار آن تا رود نیل در مصر و تا هندوستان و چین گسترش می یابد.

کنترل:

در کنترل لیشمانیوز ،تشخیص سریع و درمان،کنترل مخازن،کنترل ناقلین ، مدیریت محیط، آموزش و ارتقاء بهداشت از مهمترین و اصلی ترین معیارهای مدنظر است.

جهت کنترل ناقلین می توان گفت پشه خاکی ها به اکثر حشره کش ها بسیار حساس هستندو تقریبا در تمام مناطقی که حشره کش های ابقایی برای کنترل آنوفل ها ی ناقل مالاریا به کار گرفته شده باعث کاهش شدید جمعیت پشه خاکی ها و قطع انتقال لیشمانیوز گردید.

استفاده از سموم مناسب جهت سمپاشی ابقایی اماکن مسکونی کنترل بسیار خوبی را به همراه داشته است.

حفاظت شخصی با استفاده از مواد موثر دور کننده حشرات و یا استفاده از توری و پشه بند با سوراخ های بسیار ریز پیشنهاد می شود.

پیشنهاد می گردد در مناطقی که دارای مورد بیماری به خصوص مورد لیشمانیا جلدی بوده و آلودگی جوندگان به انگل لیشمانیا مشخص شده است، مبارزه با جوندگان به منظور کنترل بیماری صورت گیرد.در کنترل جوندگان مضر، طعمه های مسموم و تله ها بیشتر مورد استفاده قرار می گیرند و به دلیل مضرات سموم، استفاده از تله ها ترجیح داده می شود. در کنترل جوندگان مضر، تله های چندگیر از تله های تک گیر مناسب تر هستند.

در مورد لیشمانیوز احشایی که یکی از مشکلات بهداشتی چندین شهرستان ایران به ویژه نواحی روستایی بوده،ضرورت آموزش مردم،مطالعات اکولوژیک و اجرای وسیع برنامه های کنترل بیماری به خصوص کنترل و جمع آوری سگ های اهلی و ولگرد و وحشی توصیه می شود.

بهسازی محیط و جمع آوری و معدوم کردن نخاله ها و زباله ها از مهم ترین روش هایی است که در مدیریت محیطی میتوان انجام داد.

منبع:کلیات حشره شناسی پزشکی،تالیف م.و.سرویس؛ترجمه دکتر سید محمد علی سیدی رشتی،دکتر مرتضی زعیم،دکتر محمد ابراهیم صائبی؛انتشارات دانشگاه تهران

توسط |۱۳۹۷/۱۲/۸ ۱۸:۰۴:۲۳اسفند ۸ام, ۱۳۹۷|دسته‌بندی نشده|