پشه های کولکس

پشه های کولکس

پشه های کولکس از راسته دوبالان ،خانواده کولیسیده و زیر خانواده کولیسینه می باشند.

بیش از ۳۴۵۰ گونه و زیر گونه از پشه ها که به ۳۸ جنس تعلق دارند در خانواده کولیسیده قرار می گیرند.  خانواده کولیسیده به زیر خانواده آنوفلینهAnophelinae ، کولیسینهCulicinae و توکسورینکایتینه Toxorhynchitinae تقسیم می شوند.

مهمترین پشه هایی که در زیر خانواده کولیسینه هستند و انسان را نیش می زنند و ناقل بیماری هم هستند به جنسهای آنوفل Anopheles ، کولکس Culex ، آئدس  Aedes ، سورافورا Psorophora ، هماگوگوس  Haemagogus و سابیتس  Sabethes تعلق دارند(۲).

انتشار:

پشه ها پراکندگی جهانی دارند، در سرتاسر مناطق گرمسیر و معتدل دنیا یافت می شوند و دامنه انتشار آنها به طرف شمال تا مدار قطب شمال می رسد. تنها منطقه ای از جهان که عاری از پشه است، قطب جنوب است(۱).

گونه های مختلف کولکس در مناطق گرمسیری و معتدل کره زمین پراکنده اند. بطور کلی این پشه ها در نقاط مختلف دنیا یافت می شوند اما در مناطق معتدل وجود ندارند(۲).

بالغ پشه های کولکس

غالباً سینه ، پاها و رگبالها با فلسهای تیره ( اغلب قهوه ای ) پوشیده شده اند .

شکم غالباً با فلس های قهوه ای و یا سیاه پوشیده بوده ولی تعدادی فلس سفید نیز ممکن است بر روی اکثر بندها وجود داشته باشند . بالغ ها بیش از هر صفت تشخیصی برجسته ای به علت عدم دارابودن  نقش و نگار  شناخته می شوند. انتهای شکم ماده ها گرد بوده و سرسوس ها ( Cerci ) به داخل کشیده شده اند . ناخن های پنجه های پا ساده بوده و ناخن های پنجه های پاهای  عقب بسیار کوچک هستند . کلیه پنجه های پا دارای بالشتک ( pulvillus ) های کاملا رشد کرده و « گوشتالو »  هستند. از دیگر صفات وجود فلس های حاشیه ای در ناحیه آلولابال ها ( alula ) ، عدم وجود ابریشم های پس تنفسی ( postpiracular bristles )  و عدم وجود فلس و ابریشم در ناحیه منفذ تنفسی ( Spiracular area) می باشد(۲).

تخم پشه های کولکس

نخم ها قهوه ای رنگ،طویل و استوانه ای بوده و به طور ایستاده در کنار یکدیگر بر روی سطح آب قرار می گیرند.

سلول تخم نارس پس ازترکیب شدن اسپرماتوزوئید در ماده های لقاح یافته تبدیل به تخمک شده و سپس تخم ها در بدن پشه ماده تشکیل میگردد(۶). بعد از تخم گذاری رشد و نمو جنینی آغاز شده که بسته به شرایط محیطی بین ۷ تا ۱۴ روز تبدیل به لارو می گردد. کولکسها تخمهای خود را در زیستگاههای بسیار متنوعی قرار می دهند. تخمها اغلب قهوه ای رنگ، طویل و استوانه ای هستند و بطور ایستاده در کنار هم و در سطح آب قرار می گیرند. دسته تخم شناور ممکن است شامل ۳۰۰ تخم باشد . چسب  و یا ماده چسبناکی برای متصل کردن تخم ها به یکدیگر بکار نمی رود بلکه چسبیدن آنها به علت وجود نیروی سطحی است که تخم ها را در کنار یکدیگر نگاه می دارد . عده  دیگری از پشه ها ، مانند بعضی گونه های کولیسیتا(Culiseta )  و گونه های زیرجنس کوکلتیدیا (Coquillettidia  )  از جنس مانسونیا نیز تخم خود را به صورت دسته تخم های شناور بر روی سطح آب قرار می دهند(۲).

   لارو پشه های کولکس

اغلب گونه ها در آبهای راکد چون آبگیرها، حوض ها، گودالها، نهرها و شالیزارها پرورش می یابند. برخی از آنها در ظروفی که بدست انسان ساخته شده اند یافت می شوند. عده کمی در سوراخ تنه درختان زیستگاه لاروی دارند و عده زیادی در محور برگ گیاهان پهن برگ رشد می کنند(۲).

 لوله تنفسی یا سیفون غالباً بلند و باریک است هرچند که ممکن است کوتاه و پهن تر نیز باشد. همیشه چند جفت دسته موی تحت شکمی ( subventral tufts  ) بر روی سیفون وجود دارند . که هیچ یک از آنها در نزدیکی قاعده سیفون  مستقر نیستند . این دسته موها ممکن است کوچک و شامل فقط چندموی کوتاه و ساده باشند که در آن صورت براحتی  قابل اشتباه بوده و فقط با مطالعه دقیق لاروها در زیر میکروسکوپ قابل تشخیص هستند . این خصوصیات  لارو کولکس را از جنس مهم دیگر مجزا می سازد(۲) .

لانه های لاروی پشه ها بسیار متغیر است و از قطعات وسیع و دائمی آبهای راکد چون مردابها، زه آبها، شالیزارها، و ماندابها تا قطعات کوچک و موقتی نظیر چاله های آب باران، لاشه های وسائل نقلیه، نشت آبها، قناتها و یکسری از زیستگاههای طبیعی از قبیل حفره های پر از آب ساقه درختان، سوراخ و شکاف درختان، جا پای حیوانات، گیاهان سبویی شکل و … تشکیل می شود.

 دوره زندگی

   کولکس ها تخم های خود را در زیستگاههای آبی بسیار متنوعی قرار می دهند . اغلب گونه ها در آبهای راکد مانند آبگیرها ، حوض ها ، گودال ها ، نهرها  و مزارع برنجکاری پرورش یافته ، برخی شامل کولکس پی پینز فاتیگانس در ظروفی که بدست انسان فراهم شده ( مانند قوطه های خالی کنسرو ، ظروف نگهداری آب ، بطری ها و تانگ های ذخیره آب ) یافت  می شوند . فقط معدودی از گونه ها در سوراخ تنه درختان وعده کثیری در آب لابلای برگ پهن گیاهان  یافت می گردند . مهمترین گونه این جنس ، کولکس پی پینزفاتیگانس ، که یکی از ناقلین بیماری  فیلازیس است ،  در آب های آلوده  به مواد آلی نظیر موادگیاهی در حال پوسیدن ، زباله منازل  و مدفوع و لاروها معمولا در زهکش ها و نهرهای نیمه مسدود و « سپتیک تانک ها » یافت می گردند . کولکس پی پینزفاتیگانس پشه ای است که در رابطه با توسعه شهرنشینی و بخصوص در شهرهایی که با مشکلات دفع فاضلاب و سطح بهداشتی نامطلوب روبرو هستند مطرح بوده و در چنین شرایطی جمعیت آن بسرعت افزایش می یابد(۸).

کولکس پیپینس Complex   Culex pipiens

پشه ای است که انتشار جهانی دارد و در همه قاره ها بجز قاره قطب جنوب یافت می شود. کولکس پیپینس عامل انتقال برخی عوامل بیماریزا بخصوص انواعی از آربوویروسهاست. آنها تخم خود را بصورت دسته ای یا تک تک گذاشته و بطور کلی آبهای حاوی مواد آلی را برای تخمریزی و رشد لارو خود ترجیح می دهند و در سپتیک تانکها نیز بخوبی رشد می کنند. بیماری توسط جنس ماده آنها انتقال می یابد چون نر آنها قادر به گزش نیست. ماده برای رشد تخمها به خونخواری نیاز دارد و شبها خونخواری می کند. برای کامل شدن رشد تخمها به یک تا سه وعده خونخواری نیاز است، دو تا هفت روز بطول می انجامد تا هر وعده خون خورده شده هضم شود.

وجود کولکس پیپینس، بعنوان شاخصی برای وجود آبهای آلوده در محل است. کولکس پیپینس در حالت عادی از خون پرندگان تغذیه می کند یا بعبارتی bird feeder   است. بعضی از گونه های شهری آن از پستانداران و انسان خونخواری می کنند. این گونه علاوه بر انتقال آربوویروسها قادر به انتقال ویروس نوعی انسفالیت بنام  St. Louis Encephalitis یا SLE   از پرنده ای  به پرنده دیگر می باشند. بدین صورت که اگر کولکس پیپینس پرنده آلوده ای را گزیده و متعاقب آن بر روی  انسان خونخواری نماید، احتمال انتقال ویروس از پشه آلوده به انسان وجود دارد(۷).

کولکس ترای تینیورینکوس ، از ناقلین مهم بیماری آنسفالیت ژاپنی ، به طور فراوان در محیط هایی با آب تمیز تر ، بخصوص در مزارع برنجکاری رشد می یابد . البته در جنوب آسیا لارو های این گونه در آبهایی که کمی آلوده هستند ، مانند حوضچه های پرورش ماهی که بدانها کود اضافه شده ، نیز یافت می گردند.

کولکس پی پینزفاتیگانس و خیلی از گونه های دیگر کولکس پی پینزفاتیگانس استراحت قبل و بعد از خونخواری را در داخل اماکن سپری می نمایند . البته عده ای نیز غالباً در پناهگاههای خارجی استراحت می کنند(۹) .

اهمیت پزشکی:

گونه های کولکس، توانایی انتقال ووشرریا بانکروفتی و تعدادی از آربوویروسها را دارند. اهمیت کولکس ها در ایران بیشتر به خاطر ایجاد مزاحمت و گزش دردناک می باشد که علاوه بر درد و خارش ممکن است منجر به عفونتهای ثانویه هم گردند و ازطریق نیش زدن، مزاحمتهای جدی برای انسان فراهم می کنند(۳).

مبارزه:

در حال حاضر مبارزه شیمیایی رایج ترین روش مبارزه با پشه ها و صدمات ناشی از فعالیت آنها می باشد اما کاربرد حشره کشها اغلب موجب بروز مقاومت در حشرات از جمله در پشه ها خواهد شد و آلودگی های زیست محیطی را نیز بهمراه خواهد داشت(۴).

همچنین مواد شیمیایی پس از مصرف به طرق مختلف وارد چرخه زندگی موجودات زنده و گیاهان شده و از این طریق سلامت انسانها را با خطر جدی مواجه می سازد. در سالهای اخیرمشخص شده است که حشره کشها اثرات قاطع و موثری در ایجاد بیماریهای قلبی- عروقی، انواع سرطانها، نازاییها و عقیمی در مردان و… دارند. در سالهای اخیر جهت کاهش موارد یاد شده، کاهش مصرف سموم یکی از اهداف وزارت کشاورزی است. در این راستا تلاش می شود جهت کنترل حشرات از روشهای جایگزین استفاده نمود. روشهای مختلفی مورد بررسی قرار گرفته اند که هر یک به دلایلی تایید نشده اند. یکی از روشهای جایگزین کاربرد روشهای فیزیکی است. از جمله این عوامل فیزیکی می توان از  امواج اولتراسوند نام برد که از مدتها پیش خاصیت میکروب کشی این امواج در گندزدائی آب و هوا شناخته شده و بکار گرفته شده است(۵).

طبق بررسیها و جستجوهای زیاد مشخص شد که متاسفانه نه تنها در کشور ما بلکه در هیچ یک از نقاط جهان، اثرات اولتراسونیک بر مراحل زیستی پشه ها که از نظر پزشکی و بهداشتی اهمیت خاصی دارند، بررسی نشده است. لذا این بررسی برای اولین بار در ایران و جهان بر روی پشه های Culex pipiens Complex موجود در انسکتاریوم دانشکده بهداشت انجام شد تا در صورت دستیابی به نتایج موثر بتوان کاربرد آنرا سیستم های فاضلاب برای کننترل مراحل نابالغ کولیسیده ها که در اینگونه زیستگاه رشد می کنند توصیه نمود.

  مقاومت به آفت کشها

      در مطالعه ای در شهر تهران، تحت عنوان ” بررسی تاثیر حشرهکشهای ددت ، دیلدرین، پروپوکسیورومالاتیون بر روی Culex theileri و Culex pipiens جنوب تهران ” مشخص شد که گونه Culex pipiens (و نیز کولکس تیلری) نسبت به ددت شدیداً مقاوم شده اند(۷).

مطالعاتی که توسط گلستانی روی جمعیت Cx. pipiens molestus در تهران انجام شد، نشان داد که این گونه یک مقاومت نسبی به د.د.ت و دیلدرین دارد(۱۰).

مطالعات انجام شده در سواحل دریای خزر توسط لطفی، نشان داده است که Cx. pipiens pipiens  شدیداً به د.د.ت مقاوم است(۱۱)

انواع روش های کنترل

پشه ها بعنوان ناقلین بسیاری از بیماریهای انسانی و دامی محسوب می شوند، برنامه کنترل پشه های ناقل بیماریهایی چون مالاریا، فیلاریوز، تب زرد، تب دانگ و بعضی انسفالیتهای انسانی در سطح جهانی از اهمیت خاصی برخوردار است. بطوریکه در حدود ۶۰% بیماری های مناطق حاره را، بیماری های منتقله بوسیله حشرات تشکیل میدهند.

 بطور کلی اقدامات انجام شده برای کنترل پشه ها، در مقایسه با حشرات نیش زن دیگر، خیلی زیادتر است(۱۲):

الف– روشهای کنترل طبیعی یا بیولوژیک: این روشها با آنکه در اکثر مواقع از روشهای مهم مبارزه محسوب می شوند ولی در واقع کمتر جنبه طبیعی دارند. در این شیوه باید وفور جمعیت موجودات شکارچی، انگلها و یا عوامل بیماریزا را در لانه های لاروی بمقدار زیادی افزایش داد تا بتوانند ارزش مبارزه پیدا کنند و یا اینکه عوامل مزبور را در صورتیکه از قبل در زیستگاه لاروی نبوده اند، وارد زیستگاه لاروی کرد. بدین ترتیب چنین دستکاری در محیط زیست لاروی نمی تواند در گروه روشهای مبارزه طبیعی قرار گیرد. اعمال و استمرار این روشها در محیط در مقایسه با بکارگیری حشره کشها خیلی مشکل است.

در هنگام استفاده از موجودات شکارچی، احتمال اینکه فقط لارو یا شفیره پشه ها شکار شوند، خیلی کم است. از طرفی شکارچی ها ممکن است به حشرات مفید و بی ضرر نیز صدمه زده و آنها را از بین ببرند. بطور خلاصه روش کنترل بیولوژیک در زمان کوتاه، نمی تواند به وضع مطلوبی برسد و برای نیل به هدف، چندین روز و حتی چندین ماه عملیات مبارزه لازم است و بطور کلی این روشها طولانی مدت می باشند.

ب– کنترل ژنتیکی: یکی از روشهای متداول کنترل ژنتیک، رهاسازی نرهای عقیم پرورش یافته در محیط آزمایشگاه به جمعیت پشه هاست. در این روش، تکثیر، پرورش و عقیم سازی پشه ها مشکلات فنی و اجرایی زیادی دارد و بخاطر وجود چنین مشکلاتی از آن در کنترل پشه ها استقبال نمی شود. ناسازگاری سیتوپلاسمی، تبادل قطعات کروموزومی، وارد کردن ژنهای دستکاری شده به جمعیت پشه ها و تحریف میتوزی که منجر به تولید پشه های نر می شود، از سایر روشهای کنترل ژنتیک می باشد. بکلی شیوه های مبارزه ژنتیک ساده نیستند و مشکلات اجرایی زیادی در مقایسه با بکارگیری حشره کشها دارند.

مطالعاتی که تابحال انجام شده است موءید این است که اغلب روشهای مبارزه که تاکنون به آنها اشاره شد، بر علیه پشه های کولیسینه موثرمی باشد، در صورتیکه برای مبارزه با لارو پشه های آنوفل، بکارگیری لاروکشهای شیمیایی مناسب تر است.

ج– حشره کشهای شیمیایی: این مواد شیمیایی که تحت نام کلی آفت کش ها  مطرح می باشند مکانیزم اثر(Mode of action)  خاصی دارند. مبارزه با پشه بالغ با روش سمپاشی ابقائی و در مواردی آغشته سازی پشه بند ها به حشره کش های پایروتروئید می باشد که هریک معایب و مزایایی دارند. بطور مثال اعمال و استمرار روشهای کنترل طبیعی در محیط، در مقایسه با بکارگیری حشره کشها  مشکل است و مشکلات اجرایی زیادی در بکارگیری حشره کشها وجود دارند. استفاده از حشره کشهای شیمیایی در امر مبارزه با ناقلین، اگرچه نتایج بسیار مفیدی در حذف مالاریا در نقاطی از کشور داشته، لیکن کاربرد طولانی مدت حشره کش ها، احتمال پیدایش مقاومت به سموم در ناقلین را افزایش می دهد. استفاده از حشره کشهای شیمیایی در امر مبارزه با ناقلین، گرچه نشانگر نتایج بسیار مفیدی بوده، لیکن مشکلات عمده ای را نیز بهمراه داشته است از جمله پیدایش مقاومت در ناقلین بیماریها به موادی چون DDT, HCH ، دیلدرین و مالاتیون. افزایش روزافزون مقاومت نسبت به حشره کشهای جدیدتر مثل کارباماتها و پیرتروئیدهای سنتتیک، کم علاقگی شرکتها و کارخانجات در صرف هزینه های گزاف و تهیه بودجه جهت تحقیقات و مطالعات در مورد حشره کشهای شیمیایی تازه و ارائه آنها به بازار، آلودگی شیمیایی محیط زیست و تاثیرات سوء بعضی از سموم برروی انسان و حیوانات، از جمله عواملی هستند که دستیابی به روشهای دیگر مبارزه را الزامی نموده است(۱۳-۱۴).

د– روشهای کنترل فیزیکی: از سوی دیگر از آنجاییکه این ناقلین وابستگی شدیدی به عوامل فیزیکی محیط مانند دما، رطوبت و تابش نور خورشید دارند، هر گونه تغییر در این عوامل می تواند به طغیانهای جمعیتی آنها منجر شود.

در عین حال از تغییرات عوامل فیزیکی می توان به عنوان عاملی در مبارزه و برنامه های کنترل استفاده کرد.

پر کردن، زه کشی و کاستن زیستگاههای لاروی از این دسته روشهای مبارزه هستند. این روشها با آنکه اثر دائمی در کنترل پشه ها دارند و برای همیشه مانع رشد لاروها می شود اما در هر شرایطی، قابلیت اجرایی ندارد. بطور مثال پر کردن تمامی قطعات کوچک آبهای راکد ممکن نیست و نیز زه کشی قطعات بزرگ و دائمی آب پر هزینه است. هنگامی که از بین بردن لانه های لاروی پشه ها مقدور نباشد، با ایجاد تغییرات مختصر در وضعیت فیزیکی، می توان  محیط نامساعدی برای رشد و نمو لارو ایجاد کرد. بطور مثال با افزایش سرعت جریان آب می توان از ایجاد ماندابهای کوچک که محیط پرورش لارو پشه ها هستند، جلوگیری کرد. اما ایجاد تغییر در زیستگاههای لاروی ممکن است محیط مساعدی برای برخی گونه ها که در آنجا حضور نداشته اند یا جمعیت بسیار محدودی داشته اند، ایجاد کند. در ضمن زیستگاههای نامساعد لاروی نمی تواند همه پشه ها را بطور کامل از بین ببرد.

همچنین استفاده از امواج اولتراسونیک، پرتوهای UV   پرتوهای یون ساز و سایر پرتوهای غیر یون ساز می تواند کاربرد داشته باشد.

منابع و مآخذ:

۱-      Service, M.W.\ Medical entomology; for students._ London: Chapman & Hall, 1996, pp 1-104

۲-      M.W., Service (1993) Mosquito(Culicidae), Medical Insect and Arachnids (ed. by R.P.Lane and R.W.Crosskey), Chapman & Hall, London

۳-      Naficy K, Saidi S (1970) Serological survey on viral antibodies in iran. Trop Geog Med. 2: 183-188

۴-      (۲۰۰۲) Third annual meeting African Network on vector resistance. Regional Office for Africa Division of Prevention and Control of Communicable Diseases. 31 pp.

۵-      Schafer MPKujundzic EMoss CEMiller SL. (۲۰۰۸) Method for estimating ultraviolet germicidal fluence rates in a hospital room.Infect Control Hosp Epidemiol. ۲۹(۱۱):۱۰۴۲-۷

۶-      سرویس م.و.(۱۳۷۰). کلیات حشره شناسی پزشکی. چاپ سوم. ترجمه: زعیم م، سیدی رشتی س. م. ع، صائبی م. ا، تهران: انتشارات دانشگاه تهران؛ ص: ۱۱۰-۴۵.

۷-      گلستانی، جمشید و همکاران، گزارش مطالعات درباره کولکس شهر تهران، سال ۱۳۴۴، نشریه انستیتو تحقیقات بهداشتی ۱، ت.ب.شماره۱۴۹۱

۸-      Azari-Hamidian S, Yaghoobi-Ershadi MR, Javadian E (2002a) The distribution and larval habitat characteristics of mosquitoes (Diptera: Culicidae) in Rasht County (Guilan Province, Iran). Modarres J Med Sci. 4: 87-96

۹-      Harbach RE (1988) The Mosquitoes of the Subgenus Culex in Southwestern Asia and Egypt (Diptera: Culicidae). Contrib Am Entomol Inst. 24: 240-241.

۱۰-  بیژن جانبخش، منصور نظری، بررسی تاثیر حشرهکشهای ددت ، دیلدرین، پروپوکسیورومالاتیون بر روی Culex theileri  و Culex pipiens جنوب تهران، ۱۹۹۱ ، مجله پزشکی ارومیه, سال ۱۱ ، شماره ۱،   صفحات ۱۹-۱۳

۱۱-  Lotfi, M.D. , Manouchehri, A.V. and Yazdanpanah, 1975, Resistance of Culex pipiens pipiens to DDT in Northern Iran, Bulletin de La Societe de Pathologie Exotique. 68:91-93

۱۲-  Curtis, C. F., J. Myamba and T. J. Wilkes, Comparison of different insecticides and fabrics for anti-mosquito bednets and curtains. Med. Vet. Entomol., 10: 1-11, 1996

۱۳-  Rozendaal, Jan A. (1997) Vector Control: methods for use by individuals and communities. World Health Organization.

۱۴-  WHO (2002) Third annual meeting African Network on vector resistance. Regional Office for Africa Division of Prevention and Control of Communicable Diseases. Pp: 31

۱۵-  Mason T. J. et al., (2002). Uses of ultrasound in the biological decontamination o fwater. Ultrasonics Sonochemistry. Vol. 10 pp: 59-76

۱۶-  Hoffman j. (1996). Removal of microcrystic toxins in water purification processes. Water SA pp: 58-60

۱۷- پشه های کواکس – CULEXبخشی از پایا نامه سیستانی

توسط |۱۳۹۷/۱۲/۱۳ ۱۰:۰۵:۳۴اسفند ۱۳ام, ۱۳۹۷|دسته‌بندی نشده|