کژدم ها

کژدم ها

راسته کژدم ها یا اسکورپیونیدا :

در این بندپایان بدن سه قسمتی و از سر سینه یا سفالوتراکس یاپروزوما ،شکم یا مزوزوما و قسمت دم یا متازوما که به نیش ختم می شود تشکیل شده است .

کژدم دارای ۴جفت پا ویک جفت گیره یا دست هستند.این موجودات که دارای فعالیت شبانه اند، روزها درمحیطهای مختلفی مخفی میشوند و عموماً از حشرات و سایر بندپایان تغذیه می کنند کژدم ها در طیف وسیعی از زیستگاهها مانند مناطق بیابانی ،ساحلی ،جنگلی و کوهستانی زندگی می کنند.این بندپایان در نزدیک انسان در داخل منازل مسکونی و بیرون از منازل و در حاشیه روستاها و یا شهرها فعالیت دارند.کژدم ها در مناطق مختلف دارای تنوع گونه ای متفاوت بوده ، لذا زیستگاه های گوناگونی هم دارا می باشند
 اهمیت مطالعه کژدم و ارتباط آنها با انسان
کژدم ها جانورانی هستند که از زمان های قدیم پا به عرصه وجود نهاده وبه مرور ایام تمایز و تکامل یافته اند. اینجانوران قدیمی ساکن در کره زمین کمتر قادر به مهاجرت و تغییر مکان بوده و در طی تغییرات کره زمین کمتر پخش و پراکندگی و تحول یافته اند. این موجودات نسبت به نزدیکان خود یعنی حشرات و عنکبوتیان تنوع کمترینشان می دهند و با وجود قدمت طولانی ، تغییرات خارجی کمتر در مرفولوژی آنها به چشم می خورد. اولین سنگواره کژدم ها در صخره های مربوط به دوره سیلورین( ۴۲۰ میلیون سال پیش) یافت شده است. به این ترتیب کژدمها ۲۰۰ میلیون سال قبل از آن که دایناسورها در کره زمین پدیدار شوند و در مقایسه با انسان که حدود ۵میلیون سال پیش در کره زمین ظاهر شده از قدمت بسیار زیادی برخوردار هستند. فسیلهای اولیه کژدم از گروه کژدم های غول پیکر آبزی یا اریپترید ها بوده که به مرور زمان از بین رفته اند. کژدم های قدیمی از نظرمرفولوژیک دارای چشمهای مرکب بزرگ، یک جفت شش کتابی اضافی، فضایی نسبتا توسعه یافته در اطراف دهان و پاهایی که هنوز برای راه رفتن در زمین تخصص نیافته اند می باشند . معهذا اطلات فعلی در مورد نحوه زندگی ،تغذیه و محیط در آب یا خشکی آنها بسیار محدود میباشد. طول تعدادی از فسیلهای یافت شده در حدود یک مترمیباشد.
کشور ایران با توجه به نوع اقلیم و آب و هوا، از نظر وجود فون بندپایان، مخصوصا عقرب ها بسیار غنی میباشد وایران در زمره ی کشورهایی است که گونه های زیادی از عقرب ها به ویژه انواع خطرناک از آن گزارش شده است.
گزارشهای عقرب زدگی از دوران ایران باستان در متون دینی و تاریخی مشاهده میشود و نشان از قدمت این مساله در ایران میدهد طبعا با وجود این جانوران در سرتاسر جغرافیای ایران با اقلیم مناسب برای زیستن آنها مشکل عقرب زدگی در ایران همیشگی بوده است. بنابر گزارش اداره کل مبارزه با بیماری های وزرات بهداشت ، درمان وآموزش پزشکی طی سالهای ۱۳۸۴ و ۱۳۸۵ در کشور بیش از ۴۰۰۰ هزار مورد گزش ناشی از این بندپایان گزارش شده است در ایران بیشترین موارد گزش و مرگ ومیرها در استان خوزستان رخ می دهد. اما موارد آن در سایر نقاط کشور ثبت شده است مهمترین پیامدهای گزش کژدم ها در انسان به صورت تنفس سریع ،فلج عضله دیافراگم،
اسپاسم عضلات ارادی ، تکان های شدید عضلانی ، تشنج عضلات، انقباض یاهمکشی و سخت شدن عضلات به دلیل افزایش آزاد سازی استیل کولین، ورم و خیز ریوی، آسیب عضله قلب ، آشفتگی و اختلال عروقی، به هم زدن فونکسیون کلیه، نکروز و زخم های پوستی و تغییرات پاتولوژیک بعضی از اندام ها به تنهائی یا به صورت آسیب چندگانه در اندام های مختلف می باشد که در اثر گزش گونه های مختلف و مکانسیم زهر آنان متفاوت می باشد.
در طی ۲۵ سال بین سالهای ۱۹۸۰ تا ۲۰۰۵ میلادی طبقه بندی کژدم ها در سطوح بالا خانواده ،خانواده ،زیرخانواده ، قبیله و زیر قبیله دچار تحولات بزرگی شده است هرپژوهشگری در این حوزه این طبقه بندی را بر اساس اطلاعات و نظرات خود بنا نموده است در حال حاضر کژدمهای دنیا در ۶ بالاخانواده، ۱۳ خانواده ، ۱۸ زیر خانواده و ۱۰ قبیله و نزدیک به ۲۰۰۰ گونه طبقه بندی شده اند در
ضمن ۱۴ خانواده منقرض شده راسته کژدمها شناسائی شده است. گونه های کژدمها تنوع کمتری نسبت به حشرات،مایتها و عنکبوتها نشان میدهند.
در حال حاضر باتوجه به وضعیت موجود در درطبقه بندی کژدم ها، ۳ خانواده اسکورپیونیده، همیسکورپیده و بوتیده در ایران وجود دارد.

تمامی عقرب ها واجد غده سمی و زهر می باشند اما حدود ۲۵ گونه از آنها از نظر پزشکی خطرناک هستند.بسیاری از گونه ها به دور از اماکن انسانی زندگی می کنند و تمایلی به زندگی در مجاورت انسان ندارند، این گونه هامعمولا در بیابان ها یافت میشوند که ممکن است تماس محدودی با انسان داشته باشند و از این جهت کمتر موردتوجه قرار گرفته اند. کژدم ها اصولا موجوداتی خاکزی و شب فعال هستند و در طول روز درمخفیگاه های خود بسرمی برند. ازنقطه نظر کندن لانه این موجودات به سه گروه حفار، نیمه حفار و غیر حفار تقسیم می شوند.

عقرب های غیر حفار از مواد و چیزهایی که به صورت طبیعی و یا غیر طبیعی وجود دارد به عنوان پناهگاه استفاده می کنند.عقرب های غیر حفار که وارد اماکن انسانی نیز می شوند، در مکانهایی در منازل از قبیل محل های نگهداری لباس،داخل پوتین و کفش و در زیر وسایل رها شده روی زمین پناه می گیرند.

گروه دیگر عقرب های نیمه حفار هستندکه مخفیگاه های آنها شامل شکاف دیوار و زیر سنگ ها، خار و خاشاک و خرده چوب ها، شیارها و ترکهای تنه درختان و زیر برگها می شود.

گروه سوم، کژدم های حفار هستند که دارای قدرت لانه کنی هستند و قادر به حفرلانه هایی با عمق حدود ۲۵ تا ۵۰ سانتیمتر می باشند.
کژد مها بیشتر در نواحی خشک و گرمسیری دنیا و در عر ضهای جغرافیایی پائینتر ازمنطقه معتدل زندگی میکنند. آنها در تمام قسمت های گرم دنیا از جمله بیابا نهای آن زندگی میکنند. کژد مها در اروپا، در نواحی جنوبی فرانسه و در اسپانیا، ایتالیا، یونان، نوار ساحلی منطقه مدیترانه پراکندگی داشته و همچنین تمام آفریقا و استرالیا را فراگرفته اند. گونه های دیگری از کژدم ها در آمریکای شمالی از نیمه جنوبی ایالات متحده آمریکا تا جنوب آرژانتین وشیلی تا منطقه پاتاگونی مشاهده شده اند اما هیچ نمونه ای در قسمتهای بزرگی از شمال روسیه و چین، انگلستان،ایرلند، شبه جزیره اسکاندیناوی، نیوزیلند ، منطقه پاتاگونی (جنوب شیلی و آرژانتین) و جزایر اقیانوسی مشاهده نگردید ه است.
کنترل کژدم زدگی در ایران
کشور ایران با توجه به نوع ا قلیم و آب و هوا ، از نظر وجود فون بندپایان، مخصوصا کژدم ها بسیار غنی میباشد . ایران در زمره کشورهایی است که گونه های زیادی از کژدمها به ویژه انواع خطرناک از آن گزارش شده است .این گزارش گزش این جانوران در منابع قدیم ایرانی به طور روشنی دیده می شود. در درمان کژدم زدگی در طب سنتی ایران تعدادی دارو تحت عنوان تریاق ، داروهای گذاشتی و مالیدنی معرفی گردیده است و این طیف وسیع داروها نشان می دهد که در دوره های قبلی تاریخی نیز درمان کژدم زدگی به عنوان یک مشکل عمده بهداشتی وپزشکی مورد توجه ویژه ای بوده است. این شیوه های درمانی در کتاب قانون در طب ،ابوعلی سینا دانشمند بزرگ ایرانی در حدود هزار سال پیش توصیه شده است.
این جانوران یکی از مشکلات مهم ساکنین شهرهایی چون تهران،قزوین، قم، کاشان، تفرش، خرمشهر ، اهواز، سلیمانیه، کردستان، کرمان، بمپور، شوشتر، شاهرود میدانند.

در دوره های اخیر و ۲ تا ۳ دهه گذشته اهمیت پزشکی کژدم ها با آغاز جنگ عراق علیه ایران، بیشتر مورد توجه قرار گرفت و به عنوان یک مشکل اساسی در مناطق جنگی نام برده شده است . هر ساله، تعدادزیادی از هم میهنان ما را به ویژه در مناطق جنوبی و جنوب غربی مورد گزش قرار میدهند.  بنابر گزارش ها، هر ساله ۴۰۰۰۰-۵۰۰۰۰کژدم زدگی از نقاط مختلف ایران گزارش می گردد.
باتوجه به این که مر گ ومیر ناشی از کژدم گزیدگی در ایران هر ساله گزارش شده است لذا میتوان گفت این بند پایان از خطرناکترین جانور ان ایران محسوب می شوند. لذا پیشگیری و کنترل از کژدم زدگی در کشورما ضروری است.

زیستگاه کژدم ها
کژدم ها معمولا در عرض های جغرافیائی پائین تر و معتدل و محیط های خشک فراواتر و متنوع تر هستند و بین دو عرض جغرافیائی ۵۲ درجه شمالی و ۵۰ درجه جنوبی بسر می برند. پراکندگی کژدم ها در بیشتر نقاط جنوبی قاره آسیا، در اروپا در قسمت جنوب فرانسه، اسپانیا،ایتالیا، یونان،نوار ساحلی مدیترانه، و در تمام آفریقا، در آمریکای شمالی از نیمه جنوبی ایالات متحده تا جنوب آرژانتین و شیلی تا منطقه پاتاگونی و درتمام استرالیا مشاهده گردیده اند.
این جانوران در قسمت اعظم روسیه ، شمال چین،انگلستان، ایرلند، شمال آمریکای شمالی، کانادا، آلاسکا، شبهجزیره اسکاندیناوی، نیوزلند، منطقه پاتاگونی در جنوب شیلی و آرژانتین، و جزایر اقیانوسی دیده نشده اند . البته بعضی از گونه ها از طریق بندرگاهها به انگلستان وارد گردیده و در آنجا ماندگار شده اند . کژدم ها در تپه های شنی پایدار و نیمه پایدار، در بین گیاهان دریائی ساحلی،سنگهای کبالتی ، صخره های بازالتی،شیب های سنگی،سوراخهای موجود در خاک، شکاف های موجود در صخره ها، شکاف های گلی،پوشش گیاهی،اسکلت مرده کاکتوسها،زیر سنگها و پوست درختان، در جنگل های گرمسیری و مرطوب ،زیر توده های سنگ و پهن دام ها در حیات وحش ویا منطقه غیر مسکونی یافت می شوند.در مناطق مسکونی انسان، در کاه گل سقف و بام ، بین آجرها وسنگ های دیوار، بین هیزم ها،در لابلای سنگ فرش حیاط زندگی می کنند یکی دیگر از زیستگاهای جالب کژدم ها،غارها هستند.
لانه سازی کژدم ها
کژدم ها بطور وسیع و گسترده ای در محیط های مختلف با استفاده از لانه یا پناهگاه سازش نموده اند . لانه یک کژدم ممکن است به سادگی یک حفره در زیر صخره ها، کنده درخت ها، ویا در سطوح پوشیده دیگر بطور استادانه و عمیق حفر شده باشد تعدادی از کژدم ها سوراخ های موقتی حفر می کنند ، درصورتیکه کژدم های دیگر لانه های دائمی می سازند که گاهگاهی تا عمق ۴۲ سانتی متر میرسد.انتخاب محل برای لانه سازی ، پراکندگی و میزان هرکدام از این گونه ها مربوط به انواع خاکها اختصاصی است. مهمترین فاکتور سختی و بافت خاک است، احتیاج به سختی خاک در بین گونه ها متفاوت است. مدخل لانه کژدم ها توسط یک تونل پر پیچ و خم در درون خاک ادامه می یابد در بعضی از گونه ها تونل ساده تر و در بعضی به یک اتاقک ختم می شود. لانه در اوایل فصل فعالیت تمیز
می گردد روشن ترین شکل تمیزشدن لانه وجود خاکریز در نزدیکی دهانه لانه است استفاده از لانه در مناطقی که آب و هوای خشن دارد کژدم را از درجه حرارت بالا ، کمی رطوب و از دست دادن آب بدن حفاظت می نماید وموجب پائین آوردن نیازهای متابولیکی می گردد. وجود رطوبت در خاک حتی در محیط های خشک ضروری است .
کژدم هائی که در زیر سنگها بسر می برند از رطوبت آن فضای پوشیده استفاده می کنند ودر صورت نبود آب آزاد بهمنظور ادامه حیات از آن استفاده می کنند . بنابراین خشکی و کم آبی برای افراد گونه های لانه ساز نمی تواند علت مرگ ومیر باشد . لانه اثرات خشن حرارت را در کژدم ملایم می کند.

در ایران کژدم های جنس ادنتوبوتوس و گونه اسکورپیومائوروس لانه سازی می کنند لانه های کژدم اسکورپیو مائوروس ساده تر و تونل کوتاه تری نسبت به کژدم های جنس ادنتوبوتوس دارد. پناهگاه ها یا زیستگاه بقیه کژدم های ایران شامل، شکا ف ها و سورا خ های
موجود در زیر سنگ ها، زیر پوسته درختان، در داخل شکافهای جداول باغچه ها، زیر مصالح ساختمانی، زیرلشمه ها، داخل سله ها و سوراخ های دیوارهای قدیمی و گلی می باشد. بیشتر کژدم های ایران از این زیستگاه هااستفاده می نمایند.
ویژگیهای زیستگاهی و منطقه ای کژدم های مهم ایران
کژدم های ایران با متد ها و روش های مختلفی تا کنون مورد شناسایی و طبفه بندی قرار گرفته اند بر اساس آخرین مطالعات و تجدید نظرها می توان کژدم های ایران را مشتمل بر ۳ خانواده قلمداد نمود.

۱- خانواده بوتیده Buthidae
خانواده بوتیده، بزرگترین خانواده در میان کژدم ها می باشد و پراکندگی وسیعی در سراسر جهان به استثناء زلاندنوو مناطق قطبی دارد. تا به حال از این خانواده ۸۸ جنس و ۹۱۳ گونه معرفی شده است. اعضای این خانواده بویژه درمناطق گرمسیر و نیمه گرمسیر یافت می شوند. گونه های این خانواده اندازه ای بین ۲۰ تا ۱۲۰ میلی متر دارند ودارای جناغ معمولا سه گوش هستند. تعدادی از گونه های این خانواده به’گروه کژدم های بزرگ محسوب میگردند در حالیکه سایر گونه های این خانواده به لحاظ اندازه بدن در شمار گونه های متوسط طبقه بندی میگردند.
اعضای این خانواده معمولا همرنگ محیط زیست خود هستند هر چند که تعدادی از آنها به درجات مختلف به رنگهای قهوه ای و سیاه نیزدیده می شوند.


تعداد چشم های کناری این خانواده ۲ تا ۵ جفت بوده و طول دم برابر طول شکم و سفالوتوراکس حیوان می باشد.
اعضای این خانواده گستردگی جهانی بیشتری را در میان خانواده های دیگر دارد . گزش آنان دردناک است پساز گزش این کژدم ها، تورم و بی حسی در محل گزش و سپس درد که بیشتر در شب احساس می شود مشاهده میگردد. مانند بیشتر کژدمها،افراد این خانواده به دلیل اهمیت پزشکی، در خیلی از نقاط دنیا مورد توجه قرار دارد.
تعدادی از افراد این خانواده بی خطر هستند اما باید از گونه های خطرناک کاملا دوری کرد.  کمتر از ۲۰ گونه آنان برای انسان کشنده هستند. در ایران گونه جنس های Odontobuthusو Orthochirus، Mesobuthus ، Androctonus، Apistobuthus ،Compsobuthus ،Olivirus ، Hottentataمیباشند.

کاهش فشار خون، افزایش ضربان قلب، ، تشنج، بی هوشی، حواس پرتی، بی قراری و اضطراب از عوارض گزش کژدم های مزبور گزارش شده است
آندروکتونس کراسیکود Androctonus crassicauda
کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ۱۲ سانتیمتر نیز می رسد . این گونه که کژدم سیاه نیز نامیده می شودآندروکتونوس کراسیکودا گونه ایست به رنگ قهوه ای، خرمایی، زیتونی تا سیاه، شانه ها، کلیسرها، انتهای پاها وسطح شکمی کژدم به رنگ زرد روشن می باشد. این کژدم دارای نیش بزرگی است که هنگام گزش موجب دردشدیدی می شود. بنابر مطالعات این کژدم عامل ۲۸.۷ % از موارد عقرب گزیدگی در استان خوزستان و اولین عامل گزش انسان بوده است و تقریبا همین سهم از گزش های کاشان ( ۳۰ %) را نیز دارد مرگ و میر ناشی از گزش این جانور بیشتر در کودکان مشاهده شده است. این کژدم پراکندگی وسیع در کشور داشته و از نواحی شمال کشور تا استانهای جنوبی خلیج فارس و تمام استانهای غرب کشور، کرمان ، بوشهر، سمنان و خوزستان (اهواز،امیدیه ، بستان، سوسنگرد ، ماهشهر، خرمشهر، آبادان) ، ایلام ( دهلران ، مهران ، ایوان )، آذربایجان غربی( چالدران ،خوی ، ماکو، اشنویه ، ارومیه )، کردستان ( مریوان) ، خراسان بزرگ ( تایباد، خواف، قائن، بیرجند، نهبندان)،کرمانشاه (جوانرود، سر پل ذهاب، قصر شیرین)، کرمان(بافت، بردسیر، بم، جیرفت، راور، رفسنجان، زرند، سیرجان،شهربابک، عنبرآباد، کرمان، کهنوج، منوجان صید شده است. کژدم سیاه از نقاط مختلف گزارش شده است .


ولی در مناطق گرمسیری از فراوانی بیشتر و دوره طولانی تر فعالیت برخوردار است و در مناطق مسکونی و بیابانی قادر به زندگی می باشداین کژدم در مناطق بیابانی در زیر پاره سنگ ها و سوراخ ها و شکاف ها ی موجود در زمین در درون لانه بعضی از حیوانات وحشی و در مناطق مسکونی در درز و شکاف دیوار های گلی و در زیر چوب والوار و مصالح ساختمانی و در گورستان ها در درون حفره ها به فراوانی یافت می شود. این کژدم در منطقه کاشان از ماسه های کویری آران و در ناحیه ده زیره از زیر سنگها و در شهرستان های رامهرمز و ایذه و باغملک از زیرسنگ ها و درون سوراخ ها جمع آوری گردید.
کژدم بوتاکوس لپتوکلیس Buthacus leptochelys
عقرب غیر حفاری است که اندازه آن تا ۷ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن در ناحیه پشتی به درجات مختلف زرد کم و ضمایم بدن معمولا روشن تر است. تفاوت های ریختی در بین گونه های نگهداری شده در موزه دیده میشود. این عقرب پس از هوتنتوتا جایاکاری عقرب مهم جزیره کیش دانسته شده و ظاهرا سایر عقرب ها در این جزیره اهمیت زیادی ندارند این جانور از استان های خوزستان (رامهرمز ، اهواز ، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد)،( بوشهر( بوشهر) و هرمزگان (جزیره کیش) صید شده است.

کژدم کمبسوبوتوس ماتهیزنی Compsobuthus matthiesseni

کژدم غیر حفاری است که اندازه آن تا ۴/۵ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن به درجات مختلف زرد همراه با لکه های رنگی است. فرم های مختلف ریختی از این گونه دیده می شود. در برخی فرم ها دو بند آخر دم واجد حلقه های تیره است.


این کژدم با فاصله زیادی از سومین کژدم خطرناک خوزستان، با ۲۰/۶۵ % در رتبه چهارم قرار داشته است. این گونه بیشتر از مناطق خشک صید شده است. این عقرب از استان های خوزستان( اهواز، )مسجدسلیمان،دزفول،باغ ملک، ایذه و رامهرمز) ، هرمزگان ( بندرعباس) ، خراسان (مشهد ، سرخس ، کلات نادری)،کرمانشاه ( جوانرود ، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه ) ، ایلام ( دهلران ، مهران ، ایوان ) ، کردستان ( مریوان) ،آذربایجان غربی ( ماکو ، سردشت )و اصفهان(کاشان،راوند) صید شده است.در مکان های گرم و مرطوب در
شکاف سنگ ها و پوسته درختان زندگی می کند.
هوتنتوتا جایاکاریHottentotta (Buthotus) jayakari
عقربی غیر حفاری است که اندازه آن تا ۱۳ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ تلسون (سه بند آخر دم)، دو انگشت ثابت ومتحرک، فمور، پدی پالپ، آرواره ها و قسمت قدامی سپر سری متمایل به سیاه و بقیه بدن متمایل به زرد است. این عقرب در جزیره کیش گونه غالب بوده و با توجه به اهمیت گردشگری جزیره فوق حایز اهمیت جلوه می کند از( استان هرمزگان جزیره هنگام ، ابوموسی ، تنب بزرگ ، کیش و فارس صید شده است.

Hottentotta jayakari jayakari

هوتنتوتا سولسیئیHottentotta (Buthotus) saulcyi
عقرب نیمه حفاری است که اندازه آن تا ۱۳ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن در سطح پشتی زرد و آخرین بند دم وتلسون و بخش قدامی پروزوما و کلیسرها قهوه ای است. روی تمام نواحی بدن این گونه ابریشم هایی دیده می شود.
این عقرب در زمره عقرب های با اندازه بزرگ و خطرناک ایران بشمار می آید . از استانهای خوزستان، آذربایجان غربی (چالدران ، / عقرب سردشت ) لرستان، کرمانشاه ( جوانرود، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه ) هرمزگان( جزایر خلیج فارس)، ایلام (مهران ، دهلران . ایوان) ، سیستان و بلوچستان ، کردستان ( بانه ، مریوان) ، کهکیلویه و بویر احمد، ، فارس ،.( اصفهان ( کاشان) ، کرمان (جیرفت)و اردبیل جمع آوری شده است.


هوتنتوتا شاخ Hottentotta (Buthotus) schach
عقرب غیر حفاری است که اندازه آن تا ۱۳ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن قهوه ای تیره تا سیاه است. همانندHottentotta saulcyi
واجد ابریشم هایی درتمام نواحی بدن می باشد، بخصوص تلسون و دم آن پوشیده از پرز است .این عقرب نیز با وفور کمتر ( ۰.۲۵ %) یکی از عوامل گزش انسان در خوزستان بوده است. از استان هایخوزستان (رامهرمز ، اهواز ، ماهشهر، شوش ، سوسنگرد)، بوشهر( بوشهر) و هرمزگان (جزیره کیش ) صید شده است.


هوتنتوتا آلتی کولا Hottentotta alticola
رنگ این عقرب زرد ،ترژیت ها زرد تیره،غده سمی بیضی است. این جانور از استان های خوزستان ، لرستان ،.( هرمزگان ،سیستان و بلوچستان ،کرمانشاه و از جزایر خلیج فارس گزارش شده است.


مزوبوتوس اپئوس Mesobuthus eupeus
عقرب غیر حفاری است که اندازه آن تا ۶ سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن زرد با برجستگی ها ۵ تیره یا قهوه ای درسطح پشتی می باشد و برای همین هم عقرب زرد خالدار نامیده می شود در بعضی مناطق مانند خوزستان عوام آن راعقرب توسن می نامند. این گونه براحتی در اماکن مسکونی زندگی می کند و فراوانترین گونه در سرتاسر کشوراست که در اماکن انسانی بسر می برد در میان نمونه های مورد بررسی فرم های متفاوت ریختی نیز دیده شده است.با توجه به اینکه این گونه در زمره عقرب های مهم ایران از نظر فراوانی گزش طبقه بندی شده است، نیاز به مطالعات دقیق تری دارد.این عقرب ، با ۲۱/۷%و با فاصله کمی از همی اسکورپیوس لپتوروس سومین عامل گزشانسانی در خوزستان بوده است. این در حالی است که عقرب های زرد (مزوبوتوس اپئوس و الیویروسکوکازیکوس ) در کاشان ۶۲ % گزش ها را صورت داده اند . زهر این جانور خطرناک نیست ودرد آن پس ازچند ساعت بدون هیچ گونه عارضه ای بر طرف می شود.

این گونه با تیپهای محلی خود از مناطق مختلف کشور مانند استانهای خوزستان( شوش ، ماهشهر، آبادان ) ، هرمزگان (بندرعباس
)، گلستان (گرگان) ، تهران (ورامین و کوه های برغان ) ، کردستان ( سقز ، مریوان ، بانه ) ، کرمانشاه (سر پل ذهاب ، قصر شیرین، پاوه)، ایلام ( دهلران ، ایوان ، مهران) ، آذربایجان غربی (چالدران ، پیرانشهر، سردشت ، سلماس ،ماکو، خوی ، اشنویه ، ارومیه )، خراسان بزرگ(قوچان ، درگز ، سرخس ، نهبندان ، بیرجند، قائن ، خواف ، تایباد،تربت جام ) صید شده است .این عقرب که از نظر فراوانی عقرب غالب در استان کهکیلوبه و بویر احمد و شهرستانشیراز  گزارش شده است.
ادنتوبوتوس دوریه Odontobuthus doriae
عقرب حفاری است و قادر است حفراتی تا عمق ۴۰ سانتی متری در درون زمین حفر کند. اندازه این گونه تا ۱۰سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن از زرد روشن تا تیره متغیر ومعمولا رنگ ضمائم بدن روشن تر از پروزوما میباشد.این عقرب گونه غالب در مناطق مطالعه شده در استان هرمزگان بوده است و از بیشتر مناطق ایران شامل استانهای کرمان(کرمان ،بافت، سیرجان، رفسنجان،زرند ،شهربابک،کهنوج،منوجان، شهداد) یزد، صفهان(اصفهان ،کاشان،شهرضا، مبارکه ، شاهین شهر، نائین) ،استان مرکزی( اراک)، قزوین ،تهران ( بیابانهای اطراف تهران ،کرج،شمیران،ورامین) ، سمنان(گرمسار)آذربایجان غربی (ارومیه،نازلو،سلماس)، کرمانشاه ، بوشهر(برازجان)، همدان ،هرمزگان (بندرعباس )گزارش شده است. این کژدم کاملا بیابان زی است و در مناطقی که بافت خاک بکر میباشد لانه سازی نموده و به فراوانی یافت می شود .زهر این کژدم نوروتوکسیک بوده و گزش آن بسیار خطرناک میباشد.

Related image
ادنتوبوتوس ادنتوروس Odontobuthus odonturus
گونه ای حفار است و اندازه بالغ آن به بیشتر از ۶ سانتیمتر می رسد. رنگ بدن زرد کدر است اما برآمدگی چشمها انتهای نیش تیره و انبرک ها و پاهای آن زرد کمرنگ است. این گونه از اغلب مناطق غربی تا جنوبی و نواحیمرکزی کشور تا شهرستان مهریز و تفت به تعداد کم یافت شده است از خوزستان (رامهرمز، مسجدسلیمان) ، فارس( کازرون) بوشهر ، کرمانشاه ( قصر شیرین) ، ایلام (دهلران) جمع آوری شده است .


ارتوکیروس فرزان پئی Orthochirus (Simonoides) farzanpayi
اندازه این عقرب حدود ۳ سانتیمتر است. سطح پشتی بدن قهوه ای تیره تا سیاه و رنگ بدن در نواحی جانبی سفید می باشد. رنگ سطح شکمی شانه ها، انبرک ها و پاها از بند فمور به بعد زرد کدر است. این عقرب معمولا درنواحی خشک پراکندگی دارد. نمونه های موجود مورد بررسی در از مناطق دشتی و مسطح استان هرمزگان(بندرعباس ناحیه دشتی) و خراسان جنوبی(بیرجند) گردآوری شده است

ارتوکیروس اسکربیکولوزوسOrthochirus scrobiculosus
این کژدم یکی از کوچکترین گونه های ایران است اندازه آن حداکثر به ۳ سانتیمتر می رسد رنگ این کژدم سیاهرنگ است رنگ پاها و گیره ها و شانه ها زرد روشن است که بر حسب محل تا حدودی متغییر است . دم آن کلفت و کوتاه که در بندهای ۴ و ۵ فرو رفتگی های آبله مانند دیده می شود . . این کژدم ۰.۵ % از گزش های بررسی شده در خوزستان را صورت داده است .

ازاستانهای خوزستان (اهواز، اندیمشک، امیدیه، شادگان، مسجدسلیمان، خرمشهر)، هرمزگان (بندرعباس)، تهران(ورامین)، سیستان و بلوچستان (زابل) ، قم ، اصفهان (کاشان) ،خراسان بزرگ ( مشهد، تربت جام ، بیرجند ، سرخس، کلات نادری ، قوچان) ،گیلان ( لوشان، طارم )، تهران(برغان) ، سمنان ( شاهرود) ، کرمانشاه ( جوانرود ، سر پل ذهاب ، قصر شیرین ، پاوه) ، ایلام (ایلام ، دهلران)گزارش شده است . این کژدم از نقاط خشک و گرمسیری کشور منجمله از کاشان و اهواز صید شده است .درمنطقه کاشان هم از مناطق کویری و گرم مانند کویر آران و هم از پایکوه با آب و هوای معتدل کوهستانی مانندنشلج گزارش شده است. این جانور از نظر رفتاری بسیار آرام است .به طوری که می توان آن را به راحتی در دستقرار داد.این کژدم توسط نگارنده از روستاهای اطراف شهر اهواز از درون اماکن مسکونی کوت نواصر و خزامی
صید گردیده است. گزیدگی ناشی از آن دراستان خوزستان و به ویژه در منطقه اهواز مشاهده گردیده است.
۲-خانواده اسکورپیونیده Scorpionidae

از این خانواده تا سال ۱۹۹۸ ،۹جنس و ۱۳۳ گونه معرفی شده است، از این خانواده دو جنس و دو گونه منقرض شده است.  گونه های این خانواده در آفریقا، آسیا و استرالیا وجود دارند. تعدادی از بزرگترین کژد مهای دنیا متعلق بهاین خانواده هستند. به همین دلیل تعدادی از گونه های این خانواده مانند پاندینوس امپراتور در صنعت نگهداری حیوانات خانگی مورد استفاده قرار می گیرند. این جانور در هند و سریلانکا پراکندگی داشته ، طول آن به ۲۰سانتی متر و وزن آن به ۳۲ گرم می رسد. گونه های این خانواده دارای استرنوم (جناغ) پنج ضلعی، پدیپالپ پهن وخیلی قوی به ویژه در دس تهای پدیپالپ م یباشد. این کژد مها نواحی جنگلهای بارانی و جنگل های مرطوب ودشت های گرم را اشغال نموده اند. اما بعضی از گونه ها مانند جنس اسکورپیو در زیستگاههای خشک تر نیز دیدهمی شوند. اکثر گونه های این خانواده بطور قابل ملاحظه ای نسبتا بی خطر هستند.

در حال حاضر این گروه دارای این خانواده ۱۷ جنس و ۲۵۹ گونه است. این کژدمها با داشتن موی زیر تلسون از کژدم های جنس اسکورپیو جدا می شوند زیرا این خار زیر تلسون را ندارند. کژدمها ی زیر خانواده دیپلوسنترینه پراکندگی وسیعی در دنیا دارند.کژدم های جنس نبو ۷ متعلق به این زیرخانوادههستند از آمریکای شمالی، در مکزیک، جنوب ایالات متحده (تکزاس، نیومکزیکو، آریزونا )، آمریکای مرکزی کشورهای کاستاریکا، السالوادور، گواتمالا، هندوراس. نیکاراگوآ، آمریکای جنوبی، کلمبیا، ونزوئلا، جزایر کارائیب، .آسیا، مصر، ایران، اسرائیل، اردن، لبنان، عمان، عربستان، سوریه و یمن گزارش شده است . کژد م های این خانواده اهمیت پزشکی ندارند. چندین مورد از گزش جنس نبو ، از خاورمیانه گزارش شده است. در ایران علاوه بر جنس اسکورپیو، جنس نبو نیز از استان کرمان گزارش شده است
اسکورپیو مائوروس Scorpio maurus
این کژدم توسط خود لینه نامگذاری شد مائوروس به معنای تیره یا تار می باشد این کژدم گاهی به نام کژدم چنگال پهن یا کژدم طلائی اسرائیلی نامیده می شود از مشخصات بارز این کژدم کوتاه بودن دم و پهنی بیش از حددست ها در پدیپالپ ها می باشد . اندازه این گونه تا ۶/۵سانتیمتر نیز می رسد. رنگ بدن زرد تا قهوه ای کمرنگ،انبرک ها و پاها روشن و انگشت ها، پدی پالپ ها و برآمدگی های چشم های تیره است. دم آن دارای پرز و ابریشممی باشد. انبرک ها بخوبی رشد کرده و درشت هستند. انتهای گیره ها، سوزن سمی و بر آمدگی چشمی قهوه ای پررنگ می باشد . کاراپاس در حاشیه جلوئی فرو رفته ، فاصله چشم های میانی معادل قطر آنها ، دم باریک و کوتاهتراز مجموع طول سرسینه و شکم ، بند اول دمی کوتاه و عریض، بند دوم دارای ابعادی تقریبا مساوی ، طول بندهایسوم و چهارم و پنجم دمی بیشتر از عرض آن ها است. سم این جانور نسبت به کژدم های دیگر کم خطر است. ولینیش آن دردناک است این کژدم در حالت تهاجمی از گیره های خود استفاده می نماید این کژدم در استان خوزستاندر حفره ای کم عمق زندگی می کند .بنا بر گزارش ها ممکناست طول لانه ۲۰ تا ۷۰ سانتیمتر متغییر باشد.

این کژدم از استانهای خوزستان ، کردستان (بانه – سقز) ، گیلان ( لوشان ، رودبار)، فارس ، آذربایجان غربی (اشنویه) ، قزوین ، تهران (کرج) ، سمنان (شاهرود) ، بوشهر ،کرمانشاه (جوانرود ۰ سرپل ذهاب ) و ایلام (دهلران،ایوان ) صید شده است .این جانور جز کژدم های خطرناک کشور محسوب نمی شود و در ده سال اخیر از فهرستجانورانی که بر علیه زهر آنها سرم ضد زهر تولید گردیده ، حذف شده است نسبت به سایر عقرب ها مقاومتبیشتری به سموم دفع آفات نشان داده است. این جانور گیره های پهن و قوی دارد که نسبت به کژدم های خانواده بوتیده در صورت گرفتن دست درد زیادتری ایجاد می نماید.


۳-خانواده همیسکورپیده
این خانواده در گذشته تحت عنوان ایسکنوریده شناخته می شده است.زیستگاههای این خانواده درتمامی قاره ها به جز نواحی شمال آمریکا، وجود دارد. این کژدم ها در نواحی گرمسیری و قسمتی از نواحینیمه گرمسیری وجود دارند.تعدادی از گونه های این خانواده، د مهای باریک و قلمی دارند و بعضی از افراد اینخانواده بدن بسیار پهن شده دارد و مانند این است که کسی روی آنها راه رفته باشد، این سازش ریختی به خاطرزندگی در سورا خها و شکاف ها به دست آمده است.گونه های این خانواده از آفریقا(اریتره و سومالی)، آسیا (ایران ، عراق، عمان، پاکستان، عربستان، جزایر سمها، جزایر سوکاترا، امارات متحده عربی و یمن) گزارش شده است.
گونه همیسکورپیوس لپتروس از اعضای خطرناک این خانواده می باشد که در کشور یافت می شود.
همیسکورپیوس لپتروسHemiscorpius lepturus
این عقرب در زمره عقرب های خطر ناک ایران بویژه برای کودکان محسوب می شود. در حالی که این۲۴ % از گزش های بررسی شده در خوزستان، دومین عامل گزش انسان گزارش شده است .ولی با۸۹%مرگ ومیر و ۹۲ % بستری ناشی از عقرب زدگی، خطرناکترین کژدم کشور محسوب می شود.

همیسکورپیوس لپتوروس گونه ای غیر حفاری است که اندازه ماده آن معمولا ۵ سانتیمتر در نر به ۸ سانتیمتر میرسد. دوشکلی جنسی دارد. رنگ بدن زرد شفاف تا کدر است. انبرک ها و پاها روشن و انگشت ها قهوه ای مایل بهقرمز است و انتهای بندهای پاها لکه قهوه ای دیده می شود. انگشت متحرک کلیسرها دو شاخه است . سم این عقرب از نوع سیتوتوکسیک است و از این روی می تواند سبب التهابات شدید ، زخم و جراحات پوستی وسیع گردد.

این گونه از برخی نقاط گرم و مرطوب ایران گزارش شده است . این عقرب از استان هایخوزستان(شهرهای اهواز ، دزفول ، ایذه ، مسجد سلیمان ، رامهرمز ، شوش) ، سمنان ، فارس ،کردستان (مریوان) ،هرمزگان (بندرعباس) ، بوشهر ، ایلام ( مهران ، ایوان ،دهلران)، لرستان( پل دختر و الیگودرز)، کرمانشاه ( جوانرود ،سر پل ذهاب ، قصر شرین ،پاوه) و کرمان (جیرفت،کهنوج و منوجان) گزارش شده است. کژدم همیسکورپیوسلپتروس ، طیف وسیعی از زیستگاهها را در داخل منازل مسکونی و بیرون از منازل و در حاشیه روستاها و یاشهرهای استان خوزستان اشغال کرده است. این کژدم در درون شکاف ها و یا سوراخ های زندگی میکند که معمولارطوبت بالائی دارد. شکاف های دیواره یک جدول سیمانی باغچه مکان مناسبی برای زندگی این کژدم می باشد . اززیستگاههای این کژدم، داخل حفرات و شکا ف دیوار ههای قدیمی باغها و منازل مسکونی میباشد .

معمولا کژدم گادیم در سورا خ ها و شکا ف هایبیرون از خاک به دلیل گرمی هوا در درون دیوار دیده نمیشود بلکه این موجود در درون شکا فها و سورا خ ها ئیکه در پی دیوار و یا در درون زمین قرار دارد، جایی که رطوبت فراوان در اختیار کژدم است و او را از هوای گرم وخشک در امان نگاه میدارد زندگی م یکند . از زیستگاههای کژدم گادیم در زیر لشمه های حاصل از لایروبیجوی های آبیاری در کنار مزارع است. این لشمه ها به منظور پاکسازی از کف جوی جدا گردیده و روی دیواره جویگذاشته می شود. تا آب به راحتی در درون جوی حرکت کند. لشمه ها ، معمولا حاوی تعداد زیادی از ساقه و ریشه گیاهان به ویژه گرامینه ها بوده که پس از کندن و چیدن روی لبه های جوی آب فضای متخلخل مناسبی را برای پنهانشدن گادیم بوجود آورده است.
درون شکاف های سله های مزارع و جوی ها که رطوبت کافی وجود دارد محل مناسبی برای پنهان شدن واستراحت گادیم می باشد. از زیستگاههای کژدم گادیم سنگ چینهای اطراف کشتزارها است که به منظور تراس بندیو یا جدا نمودن مزارع از یکدیگر و یا جدا کردن از جویهای آب، درست شده است. در زیر این سنگ چین ها میتوان تعداد زیادی گادیم همراه با کژد مهای آندرکتونوس کراسیکودا و کمبسوبوتوس ماتهیزنی صید نمود . در ساختمنازل روستایی در بعضی از مناطق از سنگ استفاده می شود و این نوع پی ساختمان، فضای مناسب و زیستگاه مناسبی را برای کژدم گادیم در استان های آلوده فراهم آورده است. بطور کلی زیست گاه یا پناهگاه کژدم گادیم
شکاف ها و سوراخ های موجود در زیر سنگ ها، زیر پوسته درختان، در داخل شکاف های جداول باغچه ها، زیرمصالح ساختمانی، زیر لشمه ها، داخل سله ها و سورا خهای دیوارهای قدیمی و گلی می باشد . در تمام این موارد دراین محل ها رطوبت کافی، دمای مناسب شرط لازم برای این جانور محسوب می شود . رطوبت در مناطق گرمسیرکژدم را از گرمای طاقت فرسا و خشک محافظت مینماید.

پیشگیری و کنترل کژدم زدگی در ایران

کنترل و درمان کژدم گزیدگی در کشورمان با در نظر گرفتن شرایط جغرافیایی اقتصادی و اجتماعی کشور ، باچالشهای اساسی بشرح زیر مواجه می باشد ، که با توجه به اثر گذار بودن هریک از عوامل مداخله کننده، توجه کافی به همه آنها ضروری و اجتناب ناپذیر است
چالش اول : اوضاع اقتصادی، اجتماعی و اقلیمی استان های کژدم خیز که اثرات قابل ملاحظه ای در افزایش موارد ابتلا دارد. در حال حاضر حدود ۸۰ درصد موارد کژدم زدگی از استانهای جنوب غربی و شرقی می باشد .
چالش دوم : ساختار نظام سلامت در کشور مان از چند جهت به نفع برنامه کنترل کژدم زدگی عمل نمی کند اینموضوع به خاطر جاذبه بیشتر بعضی از بیماریها همچون سل و ایدز و مالاریا در نظام ادغام یافته کشور است.
چالش سوم : فقدان برنامه مدون و جامع پیشگیری و درمان کژدم زدگی
چالش چهارم : نبود اطلاعات کافی و دقیق در مورد ویژگیهای مولکولی زهر کژدم ها که بطوریکه بتوان از این اطلاعات در بهبود پروسه تولید سرم ضد زهر بهره برداری کرد.
چالش پنجم : انتشار گونه های گوناگون کژدم در سطح کشور با خصوصیات متنوع زیستی و رفتاری ، و نبوداطلاعات دقیق از میزان گزش گونه های مختلف کژدم
راه کارهای پیشگیری و کنترل کژدم زدگی
استراتژی آموزش بهسازی و نوسازی و حفاظت منازل در برابر ورود و جایگزینی کژدم ها
الف- برای ساخت خانه ها از مصالح ساختمانی مانند سیمان و آجر جهت فونداسیون استفاده گردد . در صورت استفاده از سنگ و یا مصالح دیگر بایستی کلیه درزها و شکاف ها با ماسه وسیمان و یا گل آهک(مخلوط گل و آهک )اندود شود.

ب- کف ساختمان بایستی ۳۰-۴۰سانتی متر بالاتر از سطح طبیعی زمین قرار گیرد یعنی برای ورود به ساختما ن از۱تا ۲ پله با سطح صیقلی(مانند سنگ مر مر) استفاده شود. کژدم ها از سطوح صاف و صیقلی قادر به بالا رفتن نیستند.
ج- اگر ساختمان در یک محل باز یا زمین بایر احداث شده که اطراف آن ساختمان دیگری وجود ندارد بایستی تاارتفاع۶۰-۷۰ سانتی متری از سطح زمین، دیوار با سیمان و ماسه خیلی نرم روکش گردد. سطح روکش بایستی کاملا صاف و صیقلی شود.
در اماکن قدیم یا خانه های روستائی نکات زیر بایستی مورد توجه قرار گیرد:
الف- از انباشتن و توده کردن ، هیزم ،الوار،مصالح ساختمانی در خانه ها پرهیز کرد و این مورد هر چه زودتر درصورت عدم نیاز به خارج از منزل حمل گردد. در صورتی که این مواد ضرورتا باید در منزل مسکونی انباشته شود،بایستی هر ۶-۱۲ماه یکبار آنها را جابجا کرد و کف محل جدید را قبل از انبار کردن با گازوئیل یا نفت سفید یا روغن سوخته خیس نمود.
ب- در صورتی که کف حیاط خاکی است بایستی این قسمت ها را آب پاشی و سپس با غلطک های سنگی موجوددر روستاها کوبید و یا در صورت امکان آن را به باغچه سبزی و گل تبدیل کرد.
ج- کلیه شکاف ها و سوراخ های دیوار بایستی با مخلوط گل رس و آهک مسدود شود تا حد امکان سطح دیوارصاف گردد.

د- خاک انباشته شده در منازل بایستی هر سال یکبار زیر و رو گردد یا اینکه در حیاط پخش وسپس کوبیده شود.
ه- خاکی که از بیرون جهت استفاده برای کاه گل برای پشت بام یا استفاده در درون اتاق ها و یا استفاده در باغچهآورده شده است بایستی مورد بازرسی قرار گیرد.
و- به علت افزایش مداوم جمعیت بویژه در مناطق روستائی و افزایش فقر افراد کم درآمد جهت ساخت خانه به حاشیه روستا ها و شهرها حرکت می کنند این زمین ها زیستگاه کژدم ها می باشند قبل از هرگونه ساخت و سازبایستی آلودگی این مکان ها به این افراد اطلاع داده شود و را ه های پاکسازی نیز به آن ها آموزش داده شود.
ز- لشمه های حاصل از لایروبی جوی ها و نهرها که آب مورد مصرف در کشاورزی را به مزارع هدایت مینماید حاوی ریشه ها و ساقه گیا هانی است که پس از خشک شدن و پوسیدن در دیواره های نهر ها فضای متخلخلی را بوجودمی آورد.
ح- سنگ چین های اطراف مزارع که به منظور مرز بندی و جداسازی زمین ها گذاشته شده است محل مناسبی برای پنهان شدن و یا تولید مثل شده است استراحت در کنار این سنگ چین ها بویژه در شب ممکن است موجب گزش افراد شود لذا بایستی به مردم محلی در مورد این خطرات هشدار داد.
گزش تصادفی است و درافراد به صورت های زیر اتفاق افتاده است:
الف- در کودکان یا نوجوانانی که با پای برهنه یا با دمپائی در کوچه یا حیاط خانه مشغول بازی بوده اند.
ب- در افراد بزرگسالی که به هنگام غروب آفتاب یا اوایل شب بویژه در مناطق روستائی در کنار دیوار های منازل مسکونی می نشینند و با هم به گفتگو می پردازند.
ج- در هنگام پوشیدن کفش ها.
د- در هنگام پوشیدن لباس ها.
ه- هنگام جابجائی وسایل و لوزم منزل.
و- تعدادی از افراد دردرون پشه بند هم مورد گزش واقع شده
چگونگی حفاظت فرد در جلوگیری از بر خورد با کژدم:
الف- به کودکان در مورد بازی با پای برهنه یا دم پائی و خطرات گزش کژدم ها بویژه در اوایل شب هشدار داده شود. گارگران و کشاورزان در هنگام کار در شب از کفش های ساقدار یا چکمه استفاده کنند.
ب- در هنگام کار و جابجا کردن مصالح ساختمانی ، الوار وچوب ازدستکش استفاده شود. در حین جابجائی لوازم واشیا موجود در منازل و انبارها احتیاط کامل به عمل آید.
ج- هنگام خواب از تخت های پایه بلند فلزی (لوله ای گالوانیزه) استفاده شود تخت های پایه جوبی مناسب نیستند .وسایل خواب قبل از استفاده مورد بازرسی قرار گیرند
د- از هر گونه تماس تخت و وسایل خواب مانند بالش ، تشک و پشه بند با دیوار وتنه یا شاخ و برگ درختان جلوگیری شود. رعایت حداقل ۵۰ سانتی متر فاصله تخت با دیوار ضروری است.
ه- هنگام رفتن به گردش یا تفریح از نشستن یا خوابیدن به روی زمین به خصوص در اوایل شب خوداری شود ودر پایان وسایل و لوازم مانند پتو و زیر انداز با احتیاط جمع آوری شود

و- از توقف کردن در جاده های بیابانی و نشستن روی خاک های انباشته شده که به منظور هدایت آب های ناشی از بارندگی به زیر پل ها و جلوگیری از تخریب جاده هنگام بارندگی ، درست شده و همچنین خاکریز های راه آهن ممانعت به عمل آید.
ز- منازل از نور کافی برخوردار باشند وچراغ های حیاط ، مستراح و یا آشپزخانه در طول شب بویژه در مناطق روستائی روشن باشند.
ح- با استفاده از چراغدرتاریکی شب بدلیل خاصیت فلوئوررسانس کوتیکول کژدم ها می توان براحتی آنها رادید و شکار کرد
استراتژی سامان دهی و هدایت ساخت و ساز و فعال نمودن بخش بهداشت محیط روستائی سامان دهی و هدایت ساخت و ساز اماکن مسکونی توسط شورای شهری و روستائی و یا شهرداری ها مجاری
فاضلاب و نهرها، فعال نمودن بخش بهداشت محیط روستائی یا شهری در هدایت دفع آبهای زاید و زباله و حمل وجابجائی مصالح و نخاله های ساختمانی که هر یک بطور مستقیم و غیر مستقیم موجب افزایش جمعیت کژدم ها میگردد.

سازش بعضی از کژدم ها با محیط شهری و روستائی ممکن است به علت :
– فراهم شدن پناهگاه موردنیاز که به راحتی در پی های ساختمانی مانند سنگ چین ها پناه گرفته و براحتی میتوانند به تولید مثل به پردازند
– وجود رطوبت مورد نیاز که از طریق پراکنده شده آب های زاید جاری در قسمت های مختلف کلنی های انسانی بدست می آید
– وفور بندپایان یا جانوران دیگر که غذای کژدم ها محسوب می شوند و مورد شکار آنها قرار می گیرند
– مشکل فعالیت شکارچی های کژدم ها مانند جغد ها و کلاغ ها در مناطق مسکونی انسانی که قادر به جستجووشکار در حوزه شهر و روستا
– مهم ترین جنبه زیست محیطی مرتبط با دفع نخاله های ساختمانی و زائدات سنگبری می تواند از بین رفتن پوشش گیاهی طبیعی در محل های دفع ،تغییر توپوگرافی محل،آلودگی آبهای زیر زمینی ،نازیبائی چشم انداز و جنبه های دیگر زیست شناختی و ایجاد پناهگاه برای جانوران زیان آور از جمله کژدم ها می باشد . اعمال مدیریت درستزیست محیطی در مکان های تل انبار نخاله های ساختمانی و دور نمودن این مکان ها از محل زیست و سایرفعالیت های انسانی توصیه می گردد.
روش های دیگرمبارزه با کژدم
برای مبارزه مکانیکی با کژدم ها می توان ازکندن چاله هائی در زمین با بستر خاکی استفاده نمود در این روش چاله هائی به ابعاد یک شیشه مربای دهان گشاد متوسط کنده می شود. دیواره های درونی چاله کاملا صاف و صیقلی میشود یا اینکه در درون این چاله ها شیشه مربای خالی قرار داده می شود. دهانه چاله هم سطح خاک است و کژدمهائی که در هنگام شب برای شکار بیرون آمده ، در درون آن افتاده و گیر می کنند و دیگر قادر به خروج از آن نیستند. در این موارد می توان از یک طعمه زنده هم که قادر نیست از شیشه خارج شود استفاده می شود . این رو ش استفاده از تله چاهی  نامیده می شود. ایجاد موانع فیزیکی یکی دیگر از روش های مبارزه است کنده یک جوی دراطراف منازل روستائی مانع حرکت این جانوران به طرف منازل می شود البته هر روز صبح زود می توان با سر زدن به تله ها و یا جوی کنده شده نمونه جمع و به مراکز تحقیقاتی برد و یا آنها را نابود نمود.
استراتژی حفاظت از کژدم زدگان قبل از رساندن بیماران به مراکز درمانی
– شناساندن انواع کژدم های خطرناک عامل گزش در هر منطقه به کلیه افراد آموزش پذیر
آموزش افراد محلی به منظور شناسائی علایم گزش کژدم های بومی
– آموزش کادر درمانی و بهداشتی در مورد انواع کژدم های خطرناک محلی و علایم و اثرات موضعی و سیستمیک گزش آنها
– آموزش افراد مستعد محلی در مورد انجام کمکهای اولیه در حین اعزام سریع بیماران به مراکز درمانی
آموزش افراد بومی به منظور ارسال کژدم عامل گزش همراه بیمار
– غربال نمودن بیماران توسط کادر درمانی بهداشتی پس از بازشناسی عامل گزش و تظاهرات بالینی بیماران
شروع درمان در افراد بد حال یا کودکان پس از تعیین عامل گزش در حین اعزام بیماران
– درمان و بستری افراد بد حال و کودکان در بخش های تخصصی تحت نظر پزشکان کار آزموده و باتجربه در زمینه کژدم زدگی
کمک های اولیه
-۱ مکش با فشار منفی جهت خروج سم از بدن با یک وسیله ایجاد کننده فشار منفی به میزانی که زهر باخون ازموضع خارج شود ، البته اگر محل گزش بلافاصله نیشتر زده شود و سپس مورد مکش قرار گیرد مناسب تر است .مکش دهانی اگر قوی باشد و برای مدت ۳ تا ۵ دقیقه ادامه یابد می تواند مقادیری سم و خونابه را از محل نیش خارج می کند.
-۲ برداشت موضعی پوست محل گزش به عمق ۲تا ۳ میلی متر برای گزش کژدم گادیم
-۳ داغ کردن و یا سوزاندن محل نیش برای گزش کژدم گادیم .برای گزش کژدم های دیگر مناسب نیست.
۱تا۲ ساعت اول بعد از گزش توصیه می گردد

-۴ استفاده از کمپرس آب سرد که موجب کاهش سرعت جذب می گردد
-۵ نگهداری و بی حرکت کردن محل گزش پائین تر از قلب به منظور کاهش سرعت جذب سم
-۶ ایجاد آرامش برای بیمار به منظور کاهش ضربان قلب و کاهش سرعت جذب زهر
استراتژی درمانی کژدم زدگان در مراکز تخصصی
حوزه استراتژی مزبور به بخش های درمانی و متخصصان خبره در این زمینه مربوط است آنچه در این زمینه مهم است این اصل ضروری است که انجام کمک های اولیه توسط افراد آگاه وبا تجربه می تواند عوارض کژدم زدگی راحتی در بیماران حساس به شدت کاهش دهد و مسیر درمانی را برای این مصدومین بد حال آسان تر و موثر ترنماید .همه می دانیم که تمامی مسمومین ها در بیمارستان ها به جز مراحل اولیه و استفاده اختصاصی از پادزهر دردسترس ، در ادامه روند درمان بیمارعلامتی درمان می شود بنابراین با تاکید بر انجام کمک های اولیه موثر می توان به امر درمان، بیمار را آسانتر از درد و رنج و آسیب های احتمالی رها نمود و از این نظر خسارت های ناشی از این مشکل را به اندازه کمینه رساند.

کژدم زدگی یکی از مشکلات بهداشتی و پزشکی ماست که قدمت دیرینه ای دارد. با توجه به اینکه کژدم ها طیف وسیعی از زیستگاهها را در داخل منازل مسکونی و بیرون از منازل و در حاشیه روستاها و یا شهرها و در بیشترمناطق ایران اشغال نموده اندو به طور گسترده ای با انسان ها برخورد داشته اند و به لحاظ گزش و بروز آسیب های جدی و حتی مرگ در متون پزشکی ایران باستان و ایران پس از اسلام، جایگاه ویژه ای دارند. لذا انجام مطالعات واجرای پروژه های تحقیقاتی بنیادی و کاربردی در حوزه های مختلف پیشگیری و درمان افق های نوینی را در این مورد در برابر ما می گشاید واز این نظر می توانیم به خودباوری و افزایش غرور ملی بیشتری دست یابیم.

توسط |2020-05-31T08:30:34+04:30می 31st, 2020|دسته‌بندی نشده|